Douglas Adams

Douglas Adams kimdir?

Douglas Noël Adams (11 Mart 1952, Cambridge – 11 Mayıs 2001, Santa Barbara), İngiliz yazar, mizahçı ve senaristtir. Dünyanın bir otoyol projesi uğruna yok edilmesiyle başlayan The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (Otostopçunun Galaksi Rehberi) ile tanınır. Eser 1978'de BBC'de bir radyo komedisi olarak doğdu, ardından beş kitaplık bir diziye dönüştü; Adams'ın şakayla üçleme dediği bu beş kitap, o hayattayken 14 milyondan fazla sattı. Aynı hikâyeyi televizyona, bilgisayar oyununa ve sinemaya da uyarladı. Bilimkurguyu bir mizah aracı olarak kullanan Adams, kendini bilimkurgu yazarı değil, bilimkurgu dünyasında çalışan bir komedi yazarı olarak tanımlıyordu.

Adams'ın uzaya bakışı ciddi bir astronomi dersinden çok bir ölçek dersidir: evren devasa, insanın gündelik telaşları ise o ölçekte gülünç derecede küçüktür. Bu bakış, onun kitaplarını bugün de bilim meraklılarının ve mühendislerin sevdiği metinler arasında tutuyor.

Hayatı

Adams Cambridge'de doğdu, çocukluğunu Essex'te geçirdi. Anne babası o beş yaşına gelmeden ayrıldı. Brentwood School'da okurken boyuyla dikkat çekiyordu: on iki yaşında 1,83 metreye ulaşmış, büyümesi yaklaşık 1,96 metrede durmuştu. Okul yıllarında BBC'nin bilimkurgu dizisi Doctor Who'nun hayranıydı ve ilk yazıları okul dergisinde çıktı.

1971'de Cambridge Üniversitesi St John's College'da İngiliz edebiyatı okumaya başladı ve Şubat 1972'de üniversitenin ünlü öğrenci komedi kulübü Footlights'a seçildi. Hayali, Monty Python'dan John Cleese gibi hem yazan hem sahneye çıkan bir komedyen olmaktı. 1974'te mezun olduktan sonra Londra'ya döndü, Monty Python'un yazarlarından Graham Chapman'la kısa bir ortaklık kurdu ve Monty Python's Flying Circus'un 1974'teki dördüncü sezonunda bir skeçte yazar olarak adı geçti. Ardından gelen yıllar zordu: önerdiği projelerin çoğu reddedildi, geçimini bir dönem bir ailenin otel odalarını bekleyen koruma olarak sağladı.

Adams 25 Kasım 1991'de avukat Jane Belson'la evlendi; 1994'te kızları dünyaya geldi. Ailesiyle birlikte 1999'da, Otostopçu filminin hazırlıkları için Kaliforniya'ya taşındı. 11 Mayıs 2001'de Santa Barbara'da spor salonunda egzersiz sonrası dinlenirken kalp krizi geçirdi ve aynı sabah 49 yaşında hayatını kaybetti. Külleri Londra'daki Highgate Mezarlığı'na defnedildi.

Otostopçunun Galaksi Rehberi ve öteki uzay eserleri

1977'de BBC Radio 4 için bir bilimkurgu komedisi önerme fırsatı bulan Adams, ilk bölümü yazdı. Dizi 8 Mart 1978'de yayına girdi ve kulaktan kulağa yayılarak kısa sürede sevildi. Ses efektleri ve müzik kullanımı açısından yenilikçiydi; stereo olarak kaydedilen ilk radyo komedisiydi. Hikâyenin kahramanı sıradan bir İngiliz olan Arthur Dent'tir. Dünya, bir hiperuzay geçiş yolu açmak isteyen bürokrat Vogonlar tarafından yıkılmadan hemen önce arkadaşı Ford Prefect tarafından kurtarılır ve bir galaksi gezisine sürüklenir. Yolculukta depresif robot Marvin, bütün dilleri anında çeviren Babil balığı ve hayatın, evrenin ve her şeyin anlamını hesaplayıp cevabı 42 olarak veren dev bilgisayar Deep Thought gibi akılda kalan buluşlar yer alır.

Radyo dizisinden uyarlanan roman Ekim 1979'da Pan Books tarafından yayımlandı ve yayınevinin tarihindeki en hızlı milyonu satan kitap oldu. Devamı The Restaurant at the End of the Universe (Evrenin Sonundaki Restoran, 1980), Life, the Universe and Everything (Hayat, Evren ve Her Şey, 1982), So Long, and Thanks for All the Fish (Elveda ve Bütün O Balıklar İçin Teşekkürler, 1984) ve Mostly Harmless (Çoğunlukla Zararsız, 1992) ile geldi. Kitapların hangi sırayla okunacağını Otostopçunun Galaksi Rehberi okuma sırası sayfamızda ayrıntılı olarak ele aldık. Adams'ın ölümünden sonra ailesi altıncı kitap için Eoin Colfer'ı seçti; And Another Thing... 2009'da çıktı.

Adams ilk radyo dizisini 1981'de bir BBC televizyon dizisine uyarladı. 1984'te Steve Meretzky ile Infocom için hazırladığı metin tabanlı bilgisayar oyunu 400 bin kopya sattı. Sinema uyarlaması için yaklaşık yirmi yıl uğraştı; film ancak ölümünden sonra, Nisan 2005'te Garth Jennings'in yönetiminde vizyona girdi ve senaryoda Karey Kirkpatrick ile birlikte Adams'ın adı yer aldı (bkz. Otostopçunun Galaksi Rehberi filmi).

Otostopçu ile aynı dönemde Adams, çocukluk tutkusu Doctor Who için de yazdı. İlk senaryosu The Pirate Planet 1978'de yayımlandı; küçük gezegenlerin çevresinde belirip onların kaynaklarını yağmalayan oyuk bir gezegeni anlatıyordu. 1979-1980'deki 17. sezonun senaryo editörlüğünü üstlendi, City of Death'in yazımına katıldı ve grevler yüzünden yarım kalan Shada'yı yazdı. Dizinin bütün dönemleri için Doctor Who izleme sırası sayfamıza bakabilirsiniz. Adams'ın daha sonra yazdığı Dirk Gently's Holistic Detective Agency (1987) ve The Long Dark Tea-Time of the Soul (1988) romanları ise kendine özgü, bütüncül bir özel dedektifin maceralarını anlatan mizahi dedektif hikâyeleridir; ilki, yarım kalan Shada'nın öğelerini yeniden kullanır.

Bilimle ilişkisi

Adams'ın bilimle bağı üç başlıkta toplanabilir: doğa koruma, evrim biyolojisi ve bilgi teknolojisi. 1985'te Dünya Doğayı Koruma Vakfı (WWF) ve The Observer gazetesinin girişimiyle doğa bilimci Mark Carwardine'la Madagaskar'a gidip nesli tehlikedeki aye-aye adlı primatı aradılar ve bu hayvanın doğada çekilmiş ilk fotoğrafını elde ettiler. 1988'de ikili, kakapo papağanı ve Çin nehir yunusu baiji gibi tükenmekte olan türlerin peşinde dünyayı dolaştı. Bu yolculuk 1989'da bir radyo belgeseline, 1990'da Last Chance to See adlı kitaba dönüştü. Adams en çok bu kitapla gurur duyduğunu söylerdi.

Evrim biyoloğu Richard Dawkins'in yakın dostuydu. Dawkins, 1991'de Royal Institution'ın gençlere yönelik geleneksel Noel Konferansları'nda Adams'ı sahneye davet etti; Dawkins 2006'da yayımlanan The God Delusion kitabını da ona ithaf etti. Adams, evrenin insan için ince ayarlanmış olduğu fikrini, içinde bulunduğu çukura tam oturduğu için çukurun kendisi için yapıldığını sanan bir su birikintisi benzetmesiyle eleştirmesiyle bilinir.

Teknoloji tarafında Adams, Avrupa'da Apple Macintosh satın alan ilk iki kişiden biriydi ve internetin erken kullanıcılarındandı. 1990'da hipermetin fikrini anlatan Hyperland adlı belgeseli yazıp sundu. 1995'te Robbie Stamp'le The Digital Village şirketini kurdu, 1998'de Starship Titanic adlı macera oyununu yarattı ve Nisan 1999'da kurgudaki rehberi gerçeğe dönüştürme denemesi olan h2g2 adlı açık ansiklopediyi başlattı. Hem Adams hem eleştirmenler, kitaptaki elde taşınan dijital rehberin kişisel dijital asistanları ve akıllı telefonları önceden haber verdiğine dikkat çekti.

Etki bu kadarla da kalmadı: Yahoo'nun çeviri hizmeti Babel Fish adını kitaptaki balıktan aldı; satranç bilgisayarları Deep Thought ve Deep Blue ile Google'ın yapay zekâ laboratuvarı DeepMind'ın adlarında da kurgudaki dev bilgisayara gönderme vardır. Elon Musk 2018'de uzaya fırlattığı Tesla otomobilinin torpido gözüne kitabın bir kopyasını koydu.

Ödülleri

• 1978: Imperial Tobacco Radyo Ödülleri, hafif eğlence dalı (Otostopçunun Galaksi Rehberi radyo dizisi)
• 1979: Hugo Ödülü, En İyi Dramatik Sunum dalında aday (yapımcı Geoffrey Perkins'le birlikte)
• 1980: Pye Radyo Ödülleri, genç dinleyicilere yönelik program dalı
• 1983: Inkpot Ödülü
• Starship Titanic (1998) oyunuyla Codie ödülü; aynı oyun BAFTA'ya aday gösterildi
• Radio Academy'nin Birleşik Krallık Radyo Onur Listesi'ne alındı

Kitapları

• Otostopçunun Galaksi Rehberi okuma sırası: 6 kitap ve nereden başlanır (1979)
• Otostopçunun Galaksi Rehberi (Douglas Adams): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1979)

Etkisi ve mirası

Adams'ın ölümünden iki gün önce, 9 Mayıs 2001'de Küçük Gezegen Merkezi bir asteroide kitabın kahramanının adının verildiğini duyurdu: 18610 Arthurdent. 2005'te ise 25924 Douglasadams asteroidi yazarın anısına adlandırıldı. Bir kum hamamböceği türü (Arenivaga adamsi) ile küçük, gece etkin bir kertenkele türü (Dravidogecko douglasadamsi) de onun adını taşıyor.

Ölümünden iki hafta sonra, 25 Mayıs 2001'de hayranları ilk Havlu Günü'nü kutladı. Kitaplarda havlu, bir uzay yolcusunun yanında taşıyabileceği en yararlı eşya olarak anlatılır; gelenek her yıl sürüyor. Kurucu destekçilerinden olduğu gergedan koruma kuruluşu Save the Rhino 2003'ten beri her yıl Douglas Adams Anma Konferansları düzenliyor. Yazarın yarım kalan Dirk Gently romanının bölümleri ve deneme, konuşmalarından seçkiler 2002'de The Salmon of Doubt adıyla yayımlandı. Radyo dizisinin üçüncü, dördüncü ve beşinci evreleri de 2004-2005'te, büyük ölçüde özgün oyuncu kadrosuyla yayına girdi.

Adams'ın kalıcı katkısı, evrenin büyüklüğü karşısında insanın küçüklüğünü korkutucu değil komik bir dille anlatmasıdır. Bürokrasiye, teknoloji şirketlerine ve insanın kendini merkeze koyma alışkanlığına yönelttiği hiciv, uzay temalı edebiyatın en çok alıntılanan ve en çok taklit edilen örneklerinden biri olarak yaşıyor.