Evrenin Sonundaki Restoran (Douglas Adams): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Evrenin Sonundaki Restoran (The Restaurant at the End of the Universe), İngiliz yazar Douglas Adams'ın 1980'de Pan Books tarafından cep kitabı olarak yayımlanan mizahi bilimkurgu romanıdır. Otostopçunun Galaksi Rehberi'nin doğrudan devamıdır ve Adams'ın şakayla "üçleme" dediği serinin ikinci kitabıdır. İlk kitap gibi bu da Adams'ın BBC radyo dizisinden uyarlandı ve kısa sürede çok satanlara girdi. Kitap adını, evrenin sona erdiği anı izlerken yemek yenen bir restorandan alır.

Kitap ne anlatıyor?

Dünya'nın yeni bir otoyol güzergâhı uğruna yıkılmasından kurtulan sıradan İngiliz Arthur Dent, galaksi rehberi yazarı arkadaşı Ford Prefect, iki başlı galaksi başkanı Zaphod Beeblebrox, gezegenin son insanlarından Trillian ve sürekli bunalımdaki robot Marvin, çalıntı uzay gemisi Heart of Gold (Altın Kalp) ile yolculuklarına devam eder. İlk kitapta "hayatın, evrenin ve her şeyin" cevabının 42 olduğunu öğrenmişlerdi; şimdi sorunun ne olduğu merak konusudur.

Roman, tek bir büyük macera yerine birbirine bağlanan absürt duraklardan oluşur: galaksinin en önemli yayınevinin merkezi, insanın evrendeki önemsizliğini tek bakışta gösteren bir işkence makinesi, zaman içinde bir kabarcığa yerleştirilmiş lüks bir restoran ve hiç beklenmedik bir yerde, Dünya'nın çok uzak geçmişi. Adams bu duraklarda bürokrasiyi, reklamcılığı, tüketim kültürünü, iktidarı ve insanın kendini evrenin merkezi sanma alışkanlığını alaya alır.

Kitabın en çok anılan buluşu, adını da veren Milliways'tir: Zaman yolculuğu sayesinde müşteriler, evrenin son anlarını bir gösteri gibi izlerken akşam yemeği yiyebilir. Adams'ın kendi anlattığına göre bu fikre Procol Harum grubunun "Grand Hotel" şarkısı ilham vermişti.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Magrathea'dan ayrılan grup, sorunun bulunmasının mesleklerini bitireceğinden korkan bir grup psikiyatristin kiraladığı bir Vogon gemisinin saldırısına uğrar. Geminin bilgisayarı, Arthur'un gerçek bir fincan çay isteğiyle uğraşmaktan savunma yapamaz. Zaphod çareyi ölmüş büyük büyükbabasını çağırmakta bulur. Büyükbaba, torununu evrenin gerçek hükümdarını bulmakla görevlendirir ve onu Marvin'le birlikte Rehber'in yayınevinin bulunduğu gezegene gönderir.

Zaphod orada Rehber'in baş editörü Zarniwoop'u ararken binasıyla birlikte başka bir gezegene sürüklenir ve "Toplam Perspektif Girdabı"na sokulur. Bu makine kişiye evrenin bütün enginliğini ve kendisinin bu enginlik içindeki küçüklüğünü gösterip aklını kaçırtır. Zaphod ise makineden etkilenmeden çıkar. Sonradan anlaşılır ki o sırada aslında Zarniwoop'un hazırladığı yapay bir evrenin içindedir; o evren Zaphod için kurulduğundan, makine ona evrenin en önemli varlığının kendisi olduğunu göstermiştir.

Grup yeniden bir araya gelip Milliways'e gider. Restoranda galaksinin en gürültülü rock grubu Disaster Area'nın üyelerinden biriyle tanışırlar; Marvin'in onları milyarlarca yıldır otoparkta beklediği ortaya çıkar. Çaldıkları gemi, grubun bir konserin finalinde güneşe dalmak üzere programlanmış insansız bir gösteri gemisi çıkar. Arthur ve Ford bir ışınlayıcıyla kaçar; Zaphod ve Trillian ise kendilerini Zarniwoop'un elindeki Altın Kalp'te bulur. Evrenin hükümdarı sonunda bulunur: ıssız bir gezegende tek başına yaşayan, hükümdar olduğundan habersiz ve çevresindeki hiçbir şeyin gerçekten var olduğundan emin olmayan bir adam. Zaphod ve Trillian, Zarniwoop'u orada bırakıp kaçar.

Arthur ve Ford ise kendi gezegenlerinden işe yaramaz bulunan üçte birlik nüfusu, uydurma bir felaket bahanesiyle uzaya gönderen Golgafrinchamlıların gemisine düşer. Gemi bilinmeyen bir gezegene zorunlu iniş yapar. İkili, bu yerin iki milyon yıl önceki Dünya olduğunu ve Golgafrinchamlıların modern insanların ataları olacağını anlar. Kayıp Soru'yu Arthur'un zihninden çekip çıkarmaya çalıştıklarında ortaya çıkan cümle, altı ile dokuzun çarpımını soran sıradan bir aritmetik sorusudur. Arthur ile Ford, tarih öncesi Dünya'da kalmaya razı olur.

Douglas Adams ve kitabın yazıldığı dönem

Douglas Adams (1952-2001) Cambridge'de doğdu, Cambridge Üniversitesi'nde İngiliz edebiyatı okudu ve öğrencilik yıllarında ünlü mizah kulübü Footlights'ın üyesi oldu. Monty Python'dan Graham Chapman ile kısa bir yazarlık ortaklığı yaptı, 1978'de Doctor Who için yazmaya başladı ve dizinin 1979-1980 sezonunun senaryo editörlüğünü üstlendi.

Otostopçu ilk kez Mart-Nisan 1978'de BBC Radio 4'te radyo dizisi olarak yayımlandı. Ekim 1979'da çıkan ilk roman, Pan Books'un tarihinde bir milyon satışa en hızlı ulaşan kitap oldu; ilk romanla devamının ABD hakları 2,3 milyon dolara satıldı. İkinci radyo dizisi Ocak 1980'de yayımlandı. Evrenin Sonundaki Restoran, bu iki radyo dizisinden ve aradaki Noel özel bölümünden öğeleri yeniden işleyerek yazıldı. İlk radyo dizisinin John Lloyd ile birlikte yazılan son iki bölümündeki malzemenin çoğu romanda yer almaz; Kitaptaki Disaster Area grubunun esin kaynağı Adams'ın çok sevdiği Pink Floyd'du.

Kitaptaki bilim: evrenin sonu, insanın yeri ve 42

Evrenin sonu gerçekte nasıl gelir? Milliways, evrenin bir "son an"ı olduğunu varsayar. Kozmologlar bu sona dair birkaç senaryo tartışıyor. Evrenin genişlemesi bir gün durup tersine dönerse her şey "Büyük Çöküş" ile bir noktada toplanabilir. Ama 1998'den beri uzak süpernovalar üzerine yapılan gözlemler genişlemenin hızlandığını gösteriyor. Karanlık enerjinin yönettiği böyle bir evrenin sonu büyük olasılıkla "ısıl ölüm"dür: Evren genişledikçe soğur, sıcaklığı mutlak sıfıra yaklaşır ve yıldızlar söndükten sonra kayda değer hiçbir şey olmaz. Daha uç bir olasılık olan "Büyük Yırtılma"da ise hızlanma o kadar artar ki atomları bir arada tutan kuvvetleri bile yener. Yani gerçek evrenin sonu, Milliways'in sahnesindeki gibi bir anlık gösteri değil, büyük olasılıkla akıl almaz uzunlukta, yavaş bir sönüştür. Ayrıntısı evrenin sonu sayfamızda.

Toplam Perspektif Girdabı ve gerçek ölçekler. Adams'ın işkence makinesi, evrenin büyüklüğü karşısında insanın küçüklüğünü bir şaka malzemesine çevirir. Gerçek ölçekler de gerçekten baş döndürücüdür. Gözlemlenebilir evrenin yarıçapı yaklaşık 46,5 milyar ışık yılı olarak hesaplanıyor. NASA'nın Hubble Uzay Teleskobu'yla on yıl boyunca çekilen fotoğraflardan oluşturulan eXtreme Deep Field (XDF), gökyüzünün dolunaydan çok daha küçük bir parçasında yaklaşık 5.500 galaksi gösterir; bunların en eskileri 13,2 milyar yıl önceki hâlleriyle görünür. Voyager 1'in 14 Şubat 1990'da 6 milyar kilometreden fazla uzaktan çektiği Soluk Mavi Nokta fotoğrafında ise Dünya bir pikselden bile küçüktür. Carl Sagan bu fotoğrafı insanlığın evrendeki küçük ve gelip geçici yerinin simgesi olarak yorumlamıştı; Adams'ın makinesi aynı duyguyu bir işkenceye dönüştürür.

Neandertaller iki milyon yıl önce mi? Kitapta Arthur ve Ford'un iki milyon yıl önceki Dünya'da karşılaştığı yerliler Neandertallerdir. Gerçekte Neandertaller fosil kayıtlarında çok daha geç, birkaç yüz bin yıl önce belirir ve Asya ile Avrupa'nın büyük bölümünde yaklaşık 40.000 yıl önce ortadan kalkar. Kitabın şakası, bugünkü insanların ataları olarak işe yaramaz bir uzaylı kalabalığını göstermektir; gerçek bilim ise başka bir sürpriz sunar: 2010'da yayımlanan Neandertal genomu, Neandertallerin modern insanlarla melezleştiğini ve Afrika dışı kökenli bugünkü insanların küçük bir oranda Neandertal soyu taşıdığını gösterdi.

Altı kere dokuz, 42 eder mi? Onluk sistemde altı kere dokuz 54'tür. Bazı okurlar 13 tabanında 54'ün "42" diye yazıldığını fark etti ve bunda gizli bir anlam aradı. Adams bunun tesadüf olduğunu söyledi; 1993'te hayran grubuna yazdığı mesajda 42'yi sıradan, küçük bir sayı olduğu için seçtiğini ve bunun bir şaka olduğunu anlattı.

Etkisi ve ödülleri

Kitap çıktığı dönemde çok satan bir romandı ve zamanla kült klasikler arasına girdi. Her eleştirmen aynı coşkuyu paylaşmadı: Greg Costikyan, Ares dergisindeki yazısında ikinci kitapta ilkinin canlılığının biraz azaldığını, fikirlerin daha seyrek olduğunu düşünüyordu. Kitabın bazı sahneleri bilim iletişiminde de kullanıldı: Adams, evrim biyoloğu arkadaşı Richard Dawkins'in 1991'deki Royal Institution Noel Konferansları'nda, yenilmek isteyecek biçimde yetiştirilmiş konuşan bir hayvanı anlatan bölümü okudu. Kitabın sesli kitap kayıtları da ayrı bir gelenek oluşturdu: 1981'de radyo dizisinde Marvin'i seslendiren Stephen Moore kısaltılmış bir okuma yaptı, 1990'da Adams kitabı kendisi seslendirdi, 2006'da da 2005 filminin Arthur'u Martin Freeman yeni bir kayıt yaptı.

Uyarlamaları

Hikâyenin Milliways bölümü radyoda doğdu: İlk radyo dizisinin 5 Nisan 1978'de yayımlanan beşinci bölümü grubu evrenin sonundaki restorana götürüyordu. 5 Ocak-9 Şubat 1981 arasında BBC2'de yayımlanan altı bölümlük Otostopçunun Galaksi Rehberi televizyon dizisi, ilk romanın yanı sıra bu kitabın da bir bölümünü işler: Beşinci bölümde Milliways ve Disaster Area, altıncı bölümde gösteri gemisinden kaçış ve tarih öncesi Dünya yer alır. Restoran sahnelerinde önceki bölümlerin kostümleri yeniden kullanılmıştı. 2005'te vizyona giren Otostopçunun Galaksi Rehberi filmi ise serinin ilk kitabından uyarlandı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Evrenin Sonundaki Restoran, ilk kitabı okuyanlar için doğal bir devamdır ve onu okumadan pek anlaşılmaz; seriye mutlaka Otostopçunun Galaksi Rehberi ile başlanmalıdır. Kısa bölümleri ve hızlı temposuyla bilimkurgu okumamış biri için bile rahat bir kitaptır. İngiliz mizahını, absürt durumları ve "evren, insan ve anlam" üzerine yapılan felsefi şakaları sevenler en çok keyfi alır; ortaokul sonu ve lise çağındaki okurlar da rahatlıkla okuyabilir.

Türkçede roman Alfa Yayınları tarafından Evrenin Sonundaki Restoran adıyla basılıyor. Serinin bütün kitaplarının sırası ve hangisinin kimin kaleminden çıktığı için Otostopçunun Galaksi Rehberi okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz.