Stanisław Lem

Stanisław Lem kimdir?

Stanisław Lem (12 Eylül 1921 – 27 Mart 2006), bilimkurguyu felsefeyle birleştiren Polonyalı romancı, deneme yazarı ve geleceğe dair öngörüleriyle tanınan bir fütürologdur. En bilinen eseri, düşünen bir okyanusla kaplı bir gezegeni anlatan Solaris (1961) romanıdır. Kitapları 45 milyonu aşkın sattı ve onlarca dile çevrildi. Amerikalı yazar Theodore Sturgeon 1976'da onu dünyanın en çok okunan bilimkurgu yazarı olarak nitelemişti. Lem'in temel sorusu, insanın kendisine hiç benzemeyen bir zekâyı anlayıp anlayamayacağıdır; cevabı çoğu zaman karamsardır.

Hayatı

Lem, o dönem Polonya'ya bağlı olan, bugün Ukrayna'da bulunan Lwów (Lviv) kentinde doğdu. Babası Samuel Lem kulak-burun-boğaz hekimiydi, annesinin adı Sabina Woller'dı. Yahudi kökenli aile, Nazi işgali yıllarında sahte kimlik belgeleriyle hayatta kaldı. Lem bu dönemde oto tamircisi ve kaynakçı olarak çalıştı ve Polonya direnişine cephane taşıdı.

1940'ta Lwów Üniversitesi'nde tıp okumaya başladı, savaştan sonra Krakov'daki Jagiellonian Üniversitesi'nde devam etti. Diplomayı alırsa askerî hekim olarak görevlendirileceği için son sınavlarına bilerek girmedi ve tıp eğitimini hiç tamamlamadı. 1948-1950 arasında aynı üniversitede bilimsel araştırma asistanı olarak çalıştı. İlk yayınları 1946'da çıktı; ilk romanı Człowiek z Marsa (Mars'tan Gelen Adam) aynı yıl tefrika olarak yayımlandı.

1953'te Barbara Leśniak ile evlendi; oğulları Tomasz 1968'de doğdu ve sonradan Princeton'da fizik okudu. Lem Lehçe dışında Latince, Almanca, Fransızca, İngilizce, Rusça ve Ukraynaca biliyordu. Polonya'da sıkıyönetim ilan edilmesinin ardından 1982'de Batı Berlin'e, 1983'te Viyana'ya taşındı; 1988'de ülkesine döndü. 27 Mart 2006'da Krakov'da kalp yetmezliğinden öldü.

Uzay temalı eserleri

Astronauci (Astronotlar, 1951): Lem'in kitap olarak çıkan ilk eseridir. Roman 1908'deki Tunguska patlamasıyla başlar; 2003'e gelindiğinde bu olayın Venüs'ten gelen bir uzay aracının düşmesi olduğu anlaşılır ve Kosmokrator adlı nükleer güçlü bir gemi Venüs'e gönderilir. Mürettebat, kendini nükleer savaşla yok etmiş bir uygarlığın kalıntılarını bulur. Kitap 1960'ta Doğu Almanya'da Kurt Maetzig'in yönettiği Der schweigende Stern (Sessiz Yıldız) filmine uyarlandı; ABD'de kısaltılmış hâli First Spaceship on Venus adıyla gösterildi. Lem sonradan hem romanı saf bulduğunu hem de filmi sıkıcı ve kötü bulduğunu açıkça söyledi.

Ijon Tichy ve Pilot Pirx: Lem'in iki ünlü uzay karakteri birbirinin zıddıdır. Ijon Tichy'nin maceraları, ilk kez 1954'te bir derlemede çıkan ve 1957'de ayrı kitap olan Dzienniki gwiazdowe (Yıldız Günlükleri) ile başladı. Hikâyeler mizahi anekdotlardan keskin hicve ve felsefeye uzanır; sansür kurulu kitabı kapitalizmin hicvi diye onaylamış, komünist toplumla benzerlikleri fark etmemişti. Pilot Pirx ise 1959-1965 arasında yayımlanan öykülerde öğrencilikten ticari uzay gemisi kaptanlığına yükselen sıradan bir meslek insanıdır. Bu öykülerde insanın tereddüdü ve kusurluluğu, kusursuz görünen makinelere karşı bir üstünlüğe dönüşür. "Soruşturma" öyküsü 1979'da Polonya-Sovyet ortak yapımı Inquest of Pilot Pirx filmine uyarlandı.

Solaris (1961): Psikolog Kris Kelvin, yüzeyi neredeyse tümüyle canlı ve düşünen bir okyanusla kaplı Solaris gezegenindeki araştırma istasyonuna gelir. Okyanus, bilim insanlarının bastırılmış anılarından insan kopyaları yaratır. On yıllardır süren "Solaristik" bilimi hiçbir gerçek iletişim kuramamıştır. Roman, dünya dışı bir zekâyla anlaşmanın belki de imkânsız olduğu fikrini işler. Andrey Tarkovski'nin 1972 uyarlaması Cannes'da Jüri Özel Ödülü aldı; Steven Soderbergh da 2002'de George Clooney'li bir versiyon çekti. Lem ise uyarlamaların insan ilişkilerine odaklanıp asıl konuyu, insan kavramlarına indirgenemeyen bir varlığı geri plana ittiğinden yakındı.

Niezwyciężony (Yenilmez, 1964): Yenilmez adlı gemi, kardeş gemi Kondor'un kaybolduğu Regis III gezegenine gider. Mürettebat, çoktan yok olmuş bir uygarlığın bıraktığı ve kendi kendine evrilmiş makinelerle karşılaşır: çalı benzeri yapılar ve elektromanyetik saldırıyla insanların belleğini silen mikroskobik sürüler. Lem burada cansız maddenin evrimi için "nekroevrim" terimini ortaya attı. Roman mikro robotlar ve sürü zekâsı fikirlerinin öncü örneklerinden sayılır; 2023'te bir video oyununa da uyarlandı.

Cyberiada (Siberiad, 1965): Tanrısal işler başaran iki "kurucu" robot mühendis Trurl ile Klapaucius'un mizahi masallarıdır; alt başlığı "Sibernetik Çağ İçin Masallar"dır.

Głos Pana (Efendisinin Sesi, 1968): Matematikçi Peter Hogarth, Nevada çölünde Pentagon'un yürüttüğü gizli bir projeye katılır. Ekip, Küçük Köpek takımyıldızı yönünden gelen bir nötrino sinyalini çözmeye çalışır; sinyalin akıllı varlıklardan gelen bir mesaj mı yoksa doğal bir olay mı olduğunu bile kesinleştiremez. Romanın sonunda bilim insanlarının yorumları sinyal hakkında değil, kendileri hakkında bilgi vermektedir. Kurgu, SETI'nin (dünya dışı zekâ arayışı) temel sorularından birini, bir sinyal bulsak bile onu anlayıp anlayamayacağımızı edebiyata taşır; Carl Sagan'ın Temas romanıyla karşılaştırmak öğreticidir.

Fiasko (Fiyasko, 1986): Roman ilk kez Almanca yayımlandı; Lem onu sıkıyönetim yıllarında ülkesinden ayrılırken bir Alman yayınevinin siparişiyle yazmıştı. Hermes gemisinin mürettebatı Quinta gezegeninde bir uygarlıkla ilk teması kurmaya çalışır; karşı taraf iletişime yanaşmayınca giderek yıkıcı müdahalelere girişir, gezegenin uydusunu ve buz halkasını yok etmeye kadar varırlar. Roman, iletişimin önündeki asıl engelin uzaklık değil kültürel uçurum olabileceğini savunur. Eden, Solaris, Yenilmez ve Efendisinin Sesi ile birlikte Lem'in karamsar ilk temas senaryolarının beşincisidir. Bu karamsarlık, Fermi paradoksuna verilen cevaplardan birine edebî bir biçim verir.

Bilimle ilişkisi: Summa Technologiae

Lem'in en önemli felsefi eseri 1964'te yayımlanan Summa Technologiae'dır. Adını Thomas Aquinas'ın Summa Theologiae'sinden alan bu deneme kitabı, teknolojinin uzak geleceğini ve doğurabileceği felsefi sorunları tartışır. Lem burada, yazıldığı dönemde tamamen bilimkurgu sayılan birçok fikri kendi uydurduğu adlarla inceledi: "fantomatik" adını verdiği sanal gerçeklik, "intelektronik" dediği yapay zekâ, "molektronik" dediği nanoteknoloji, beyni doğrudan değiştirmeyi ele alan "serebromatik" ve bilgi yığınları içinde arama yapmayı anlatan "ariadnoloji". Kitap ayrıca teknolojinin kendi başına bir evrim süreci gibi ilerleyebileceğini tartışır. Tam İngilizce çevirisi ancak 2013'te Joanna Zylinska tarafından yapıldı; eleştirmenler bu fikirlerin bugün giderek daha fazla önem kazandığına dikkat çekti.

Lem'in uzay romanlarındaki bilimsel ayrıntı da bu düşünsel temelden beslenir: Efendisinin Sesi'nde bilgi kuramı ve sistem kuramı tartışmaları, Yenilmez'de yapay yaşam ve evrim, Solaris'te ise bilimsel yöntemin sınırları romanın merkezindedir.

Ödülleri ve onurları

• 1973: Amerika Bilimkurgu Yazarları Derneği (SFWA) onursal üyeliği. Lem, Amerikan bilimkurgusunu özensiz, kötü yazılmış ve fikirden çok paraya önem veren bir tür olarak eleştiriyordu. Kitapları ABD'de yayımlanıp normal üyeliğe hak kazanınca onursal üyeliği geri alındı; olay bilimkurgu dünyasında uzun süre tartışıldı.
• 1976: Polonya Devlet Ödülü (birinci derece).
• 1985: Avrupa Edebiyatı Avusturya Devlet Ödülü.
• 1996: Polonya'nın en yüksek nişanı olan Beyaz Kartal Nişanı.

Uzay biliminin de Lem'e borcunu ödediği söylenebilir. 3836 Lem asteroidi onun adını taşır. 21 Kasım 2013'te Rusya'daki Yasny üssünden bir Dnepr roketiyle fırlatılan Polonya'nın ilk devlet uydusu da "Lem" adını aldı. BRITE takımyıldızının parçası olan bu nano uydu, görünür parlaklığı 4,0 kadirden parlak yıldızları mavi dalga boylarında ölçer; ikizi Heweliusz aynı işi kırmızıda yapar. Uyduyu Polonya Bilimler Akademisi Uzay Araştırmaları Merkezi üretti. Polonya parlamentosu 2021'i "Stanisław Lem Yılı" ilan etti.

Kitapları

• Solaris (Stanisław Lem): konusu, okyanus gezegen bilimi ve okuma rehberi (1961)

Etkisi

Lem, bilimkurgunun macera değil düşünce edebiyatı olabileceğini gösteren yazarların başında gelir. Uzaylıları insan kılığında düşmanlar ya da dostlar olarak değil, kavrayışımızın tamamen dışında kalan varlıklar olarak tasarlaması, ilk temas konusunu işleyen sonraki pek çok yazar ve yönetmen için bir ölçüt oldu. Yaşadığı dönemin ilginç bir yan olayı da onun ne kadar şaşırtıcı bulunduğunu gösterir: Amerikalı yazar Philip K. Dick, "Stanisław Lem"in aslında Komünist Parti adına kamuoyunu yönlendiren bir yazarlar kurulunun takma adı olduğunu ileri sürmüş ve bunu FBI'a mektupla bildirmişti.

Kısaca

• 1921'de Lwów'da doğdu, 2006'da Krakov'da öldü; tıp okudu ama diploma almadı.
• En ünlü romanı Solaris (1961), Tarkovski (1972) ve Soderbergh (2002) tarafından sinemaya uyarlandı.
• Eden, Solaris, Yenilmez, Efendisinin Sesi ve Fiyasko, ilk temasın zorluğunu işleyen beş romanıdır.
• Summa Technologiae (1964) sanal gerçeklik, yapay zekâ ve nanoteknoloji tartışmalarını önceden yaptı.
• Kitapları 45 milyonu aşkın sattı; bir asteroit ve Polonya'nın ilk devlet uydusu onun adını taşıyor.