Andrey Tarkovski

Andrey Tarkovski, 1972 yapımı Solaris ve 1979 yapımı İz Sürücü (Stalker) ile bilimkurgu sinemasına bambaşka bir dil getiren Sovyet film yönetmeni ve senaristtir. Yalnız yedi uzun metrajlı film çekti, ancak uzun planları, şiirsel görüntüleri ve zaman duygusunu merkeze alan anlatımıyla sinema tarihinin en etkili yönetmenlerinden biri sayılır. Solaris'te bir uzay istasyonunu, teknolojinin değil insanın kendi geçmişiyle yüzleştiği bir mekâna dönüştürdü. Uzay yolculuğunu konu alan filmler arasında Stanley Kubrick'in 2001'i ile en sık karşılaştırılan yapım budur.

Erken yaşamı ve eğitimi

Andrey Arsenyeviç Tarkovski, 4 Nisan 1932'de, bugünkü Rusya'da Yuryevets yakınlarındaki Zavrajye köyünde doğdu. Babası Arseniy Tarkovski şair ve çevirmendi.

1951-1952 arasında Moskova'daki Doğu Dilleri Enstitüsü'nde Arapça okudu ama bitirmedi. Ardından Sibirya'da Turuhansk yakınlarında bir yıl süren bir araştırma keşif gezisinde maden arayıcısı olarak çalıştı; bu deneyimin onu sinema okumaya yönelttiği anlatılır. 1954'te Moskova'daki Devlet Sinema Enstitüsü'ne (VGIK) girdi, ünlü yönetmen Mihail Romm'un öğrencisi oldu ve 1960'ta Silindir ve Keman adlı bitirme filmiyle mezun oldu.

Kariyeri

İlk uzun metrajlı filmi İvan'ın Çocukluğu (1962), Venedik Film Festivali'nde Altın Aslan kazandı. Andrey Rublev (1966) uzun süre Sovyetler Birliği'nde gösterime çıkarılmadı. Film Cannes'da bir ödül kazandı; Türkçe Vikipedi'ye göre ödül almasını engellemek için festivalin son günü sabah saat dörtte gösterilmişti. Bunları Solaris (1972), Ayna (1975) ve İz Sürücü (1979) izledi.

Son iki filmini yurt dışında çekti: İtalya'da Nostalji (1983) ve İsveç'te Kurban (1986). Temmuz 1984'te Milano'da düzenlediği basın toplantısında Sovyetler Birliği'ne dönmeyeceğini açıkladı. Sinema ve sanat üzerine görüşlerini topladığı Sculpting in Time (Zamanı Yontmak) kitabı 1986'da yayımlandı. Aynı yıl Kurban, Cannes Film Festivali'nde dört ödül aldı.

Uzay filmi: Solaris

Solaris (Rusça Solyaris), Polonyalı yazar Stanisław Lem'in 1961 tarihli romanından uyarlandı; senaryoyu Tarkovski, Fridrih Gorenştayn ile birlikte yazdı. Film, okyanusla kaplı Solaris gezegeninin yörüngesindeki bir uzay istasyonunda geçer. Kris Kelvin, yıllardır sonuç vermeyen araştırma görevinin sürdürülüp sürdürülmeyeceğine karar vermek için istasyona gönderilir. Orada, on yıl önce ölmüş olan eşi Hari ile karşılaşır: gezegenin okyanusu, Kelvin'in anılarından onu yeniden yaratmıştır.

Kelvin'i Donatas Banionis, Hari'yi Natalya Bondarçuk canlandırdı. 166 dakikalık film, 1972 Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiye için yarıştı ve Jüri Özel Büyük Ödülü'nü kazandı. Emekli uzay pilotu Burton'ın bir kentte araba sürdüğü sahneler 1971 sonbaharında Tokyo'nun Akasaka ve Iikura semtlerinde çekildi.

Proje kolay ilerlemedi. Andrey Rublev'in gösterimi engellenince işsiz ve parasız kalan Tarkovski, hayranı olduğu Lem'in romanına yöneldi. 1969 yazında yazılan ilk senaryonun üçte ikisi Dünya'da geçiyordu; bu değişiklik hem Mosfilm kurulunu hem de Lem'i memnun etmedi. Çekimler Mart 1971'de görüntü yönetmeni Vadim Yusov ile başladı; dış mekânlar Moskova yakınlarındaki Zvenigorod'da, iç mekânlar Mosfilm stüdyolarında çekildi. Sanat yönetmeni Mihail Romadin, istasyonu parlak ve fütüristik değil, yaşanmış, yıpranmış ve bakımsız bir mekân olarak tasarladı. Ocak 1972'de Sovyet sinema komitesi geleceği daha açık gösteren, Tanrı'ya ve Hristiyanlığa göndermelerden arındırılmış bir film istedi; Tarkovski büyük değişikliklere direndi ve birkaç küçük kesintiden sonra film Mart 1972'de onaylandı.

Filmin müziğinde Bach'ın Ich ruf' zu dir, Herr Jesu Christ koral prelüdü ana tema olarak Dünya'yı temsil eder; Eduard Artemyev'in elektronik sesleri ise Solaris'in dünyasını yansıtır. Film Sovyetler Birliği'nde 10,5 milyon bilet sattı.

Tarkovski, Batı bilimkurgusuna mesafeliydi; bu filmleri teknolojik yeniliklere odaklandıkları için yüzeysel buluyordu; Stanley Kubrick'in 2001: Bir Uzay Destanı'nı da "pek çok noktada sahte" ve "yalnızca gerçeklik iddiası taşıyan cansız bir şema" diye nitelendirmişti. Lem ise uyarlamayı hiç sevmediğini, Tarkovski'nin Solaris değil Suç ve Ceza çektiğini söyledi. Tarkovski'nin filmi, yabancı bir zekâyla karşılaşmayı daha çok bellek, vicdan ve sevgi üzerinden işler.

Roman, 2002'de Steven Soderbergh tarafından George Clooney'li yeni bir Solaris filmine de uyarlandı.

Uzay ve bilime etkisi

Tarkovski'nin Solaris'i, uzay yolculuğunu konu alan bir filmin gösterişli araçlara ya da efektlere ihtiyaç duymadan da güçlü olabileceğini gösterdi. Filmdeki bilim insanlarından Snaut'un "Başka dünyalara ihtiyacımız yok, aynalara ihtiyacımız var" sözü, filmin sorusunu özetler. Bu soru, dünya dışı yaşam arayışı tartışmalarında sık dile getirilen bir kaygıyla örtüşür: başka bir zekâyla karşılaştığımızda onu anlayabilecek miyiz, yoksa onda yalnızca kendimizi mi göreceğiz? Film, BBC'nin 2018'de yayımladığı yabancı dilde en iyi 100 film listesinde 57. sırada yer aldı.

Mirası

Tarkovski, akciğer kanseri nedeniyle 29 Aralık 1986'da Paris yakınlarındaki Neuilly-sur-Seine'de öldü. 1990'da ölümünden sonra Lenin Ödülü'ne layık görüldü.

Gökbilimci Lyudmila Karaçkina'nın 1982'de keşfettiği 3345 Tarkovskij adlı asteroit, onun adını taşır. Solaris, Empire dergisinin 2010'da yayımladığı dünya sinemasının en iyi 100 filmi listesinde 68. sıraya yerleşti.

Bilmeye değer

• Tarkovski, sinema okumadan önce Arapça eğitimine başlamış ve Sibirya'da bir keşif gezisinde maden arayıcısı olarak çalışmıştı.
• Solaris'teki kent içinde araba yolculuğu sahneleri, Sovyetler Birliği'nde değil Tokyo'da çekildi.
• Romanın yazarı Stanisław Lem, Tarkovski'nin uyarlamasını hiçbir zaman sevmediğini söyledi.
• Bir asteroit, 3345 Tarkovskij, onun adını taşır.
• Tüm kariyerinde yalnız yedi uzun metrajlı film çekti.

Fotoğraf: Boris Baldin · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons