Stan Lee
Marvel Comics'in yüzü olan Stan Lee, Jack Kirby'yle Fantastik Dörtlü'yü ve Galactus Üçlemesi'ni yazdı; gezegen yiyen Galactus ile Silver Surfer bu hikâyeden doğdu.
- Doğum tarihi
- 28 Aralık 1922
- Ülke
- ABD
- Görevi
- Çizgi roman yazarı ve yayıncı
- Rolü
- Yazar
- Ölüm tarihi
- 12 Kasım 2018
Stan Lee kimdir?
Stan Lee (doğum adı Stanley Martin Lieber; 28 Aralık 1922, Manhattan – 12 Kasım 2018, Los Angeles), Amerikalı çizgi roman yazarı, editör ve yayıncıdır. Marvel Comics'in 1960'lardaki atılımının başındaki isim olarak bilinir. Jack Kirby ve Steve Ditko gibi çizerlerle birlikte Fantastik Dörtlü, Örümcek-Adam, Thor, Demir Adam ve X-Men gibi karakterleri ortaya çıkardı. Uzay ve bilimkurgu cephesindeki en bilinen işi, Kirby'yle yaptığı Fantastik Dörtlü serisi ve bu seride 1966'da yayımlanan Galactus Üçlemesi'dir. Gezegenleri tüketen Galactus ile habercisi Silver Surfer (Gümüş Sörfçü) bu üçlemeyle çizgi roman evrenine girdi.
Hayatı
Lee, New York'un Manhattan semtindeki Upper West Side'da doğdu. Anne ve babası Celia Solomon ile Jack Lieber (Iancu Lieber) Romanya kökenliydi; kardeşi Larry Lieber de sonradan çizgi romancılığa girdi. Lee 1939'da Timely Comics'te yardımcı olarak işe başladı; 1941 dolaylarında, yaklaşık 19 yaşındayken, şirketin geçici editörlüğünü üstlendi. 1942-1945 arasında ABD Ordusu'nda, Haberleşme Birliği'nde (Signal Corps) ve Eğitim Filmi Bölümü'nde çavuş olarak görev yaptı; bu sırada Frank Capra, Charles Addams ve Theodor Geisel (Dr. Seuss) gibi isimlerle birlikte hizmet etti.
5 Aralık 1947'de Joan Clayton Boocock'la evlendi; çiftin kızı Joan Celia "J.C." Lee 1950'de doğdu. Joan Lee 2017'de, 95 yaşında öldü. Lee, Timely/Marvel'de 1972'ye kadar yayın yönetmeni ve sanat yönetmeni olarak çalıştı, o yıldan sonra yayıncı oldu. Marvel'den ayrıldıktan sonra 1998'de Stan Lee Media'yı, 2001'de de Gill Champion ve Arthur Lieberman'la birlikte POW! Entertainment'ı kurdu. Otobiyografisi Excelsior! The Amazing Life of Stan Lee 2002'de yayımlandı. Lee, 12 Kasım 2018'de Cedars-Sinai Tıp Merkezi'nde 95 yaşında kalp krizi sonucu öldü.
Uzay ve bilimkurgu eserleri
Fantastik Dörtlü (1961)
The Fantastic Four dergisinin ilk sayısı Kasım 1961 kapak tarihiyle çıktı; yazar-editör Lee, çizer ve ortak kurgucu Kirby'ydi. Hikâyenin çıkış noktası uzaydır: dört sivil, izinsiz bir deneme uçuşunda deneysel bir roketle yola çıkar ve kozmik ışınlara maruz kalır. Kozmik ışınlar, uzaydan gelen yüksek enerjili parçacıklardır; gerçek bir fizik olgusudur, ama kimseye süper güç kazandırmaz. Çizgi romanda ise bu ışınlar Reed Richards (Mister Fantastic), Susan Storm (Görünmez Kadın), Johnny Storm (İnsan Meşale) ve Ben Grimm (Yaratık) için dönüşümün kaynağıdır. Seri ayrıca Negatif Bölge (Negative Zone) ve "kararsız moleküller" gibi bilimkurgusal kavramları Marvel evrenine kattı. Ekip üyelerinin kendi aralarında tartışması, kin tutması ve gizli kimlik taşımaması, o günkü kahraman çizgi romanlarına göre yeni bir gerçekçilik sayılır.
Fantastik Dörtlü'nün uzay macerasıyla başlayan hikâyesi sinemaya da taşındı; en yenisi 2025'teki Fantastik Dörtlü: İlk Adımlar filmidir ve Galactus'u bu filmde Ralph Ineson canlandırır.
Galactus Üçlemesi ve Silver Surfer (1966-1968)
Mart 1966 tarihli Fantastic Four #48 ile başlayan üç sayılık hikâye, hayranlar arasında "Galactus Üçlemesi" diye anılır. Lee ve Kirby, klişe bir süper kötü yerine tanrısal bir güce sahip, gezegenleri yiyerek hayatta kalan bir kozmik varlık düşündü; ortaya Galactus çıktı. Hikâye, bir gezegen yiyicisinin habercisinin Dünya'ya gelişini ve insanlarla karşılaşmasını anlatır. Ayrıntıları The Galactus Trilogy sayfasında bulabilirsiniz; karakterin kendi sayfası da Galactus kimdir? başlığı altındadır.
Silver Surfer'ın doğuşu ilginç bir hikâyeye sahiptir. Lee'nin sonradan anlattığına göre Kirby, kararlaştırılan hikâyenin çizimlerini teslim ederken kendisiyle konuşulmamış bir karakteri, uçan bir sörf tahtası üzerindeki figürü de eklemişti. Kirby'nin açıklaması, hikâyedeki tanrısal kötü adamın bir habercisi olması gerektiği ve uzay gemisi çizmekten yorulduğuydu. Lee önce şüpheyle yaklaştı, ama karakterin soylu yüzüne ısındı ve ona kişilik kazandırdı. Karakter, bir astronom olan Norrin Radd'ın Zenn-La gezegenini kurtarmak için Galactus'a hizmet etmeyi kabul etmesiyle doğar. Lee ve Kirby onu Fantastic Four sayılarında birkaç kez geri getirdi; ilk solo hikâyesi Fantastic Four Annual #5'te (Kasım 1967) yayımlandı. Ağustos 1968'de ise Lee, The Silver Surfer adlı solo seriyi başlattı; ilk 17 sayıyı John Buscema çizdi, 18. ve son sayıyı Kirby. Bu seri, Lee'nin en düşünceli işlerinden biri sayılır; Silver Surfer'ın Dünya'daki sürgününü ve insanların acımasızlığını konu edinir. Ayrıntılar Silver Surfer (Stan Lee, John Buscema) ve Silver Surfer kimdir? sayfalarında var. Karakter 2007'deki Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer filminde Doug Jones'la canlandırıldı, sesini Laurence Fishburne verdi.
Bu eserlerde Lee'nin payı yalnız kurgu değil, yöntemdir de: Marvel Method'da Lee çizere kısa bir özet verir, çizer sahneleri kendisi kurar, Lee diyalogları en son yazardı. Bu yüzden Galactus ve Silver Surfer gibi karakterlerde Lee'nin adı kadar Kirby'nin adı da anılır; Kirby'nin sayfası Jack Kirby, Buscema'nın sayfası John Buscema başlığı altındadır.
Bilimle ilişkisi
Lee bilim insanı değildi; bilimle ilişkisi kurgunun malzemesi olarak bilimi kullanmasından geçer. Marvel'in 1960'lardaki kahramanlarının birçoğunun gücü, bir bilimsel kaza ya da radyasyon olayından doğar: Fantastik Dörtlü'de uzaydaki kozmik ışınlar, Örümcek-Adam'da radyoaktif bir örümceğin ısırığı. Bu anlatılar gerçek biyoloji ya da fizikle uyuşmaz; bilimsel doğruluktan çok, bilimi hikâyeyi başlatan bir kıvılcım olarak kullanır. Galactus gibi kozmik varlıklar ise uzayın ölçeğini doğrudan hikâyenin tehdidi yapar. Bilim hakkında yazan çizgi romancılar da bu dünyaya gönderme yaptı: Jim Ottaviani'nin kendi çizgi roman şirketi G.T. Labs'in adı, Peter Parker'ı radyoaktif örümceğin ısırdığı kurgusal General Techtronics Labs'e bir selamdır.
Ödülleri ve anmaları
- Will Eisner Ödülleri Onur Listesi (Hall of Fame): 1994
- Jack Kirby Onur Listesi: 1995
- Ulusal Sanat Madalyası (National Medal of Arts): 2008
- Hollywood Şöhret Kaldırımı yıldızı: 4 Ocak 2011
- Disney Efsaneleri (Disney Legends): 14 Temmuz 2017, Jack Kirby'yle birlikte
- Bronx'ta "Stan Lee Way" adlı sokak: 23 Temmuz 2019'da oylandı
Kitapları
Etkisi
Lee, kahramanları kusursuz örnek insanlar olmaktan çıkarıp kişisel sorunları olan karakterlere dönüştürdü. Aylık Stan's Soapbox köşesinde ayrımcılık ve toplumsal konulara değindi; Bullpen Bulletins sayfalarında yayın ekibinin haberlerini sıcak bir dille anlattı. 1971'de Örümcek-Adam'ın 96-98. sayılarında uyuşturucu karşıtı bir hikâye yazarak Comics Code'un gevşetilmesine katkıda bulundu. Kirby'yle yarattığı Black Panther, ana akım çizgi romanların ilk siyahi süper kahramanı sayılır.
Lee'nin etkisi sinemada da sürdü: Marvel uyarlamalarındaki sayısız kısa rolüyle tanındı; filmlerinin toplam hasılatı bakımından en yüksek hasılatlı oyuncu olarak anıldı. Son MCU görünüşü Avengers: Endgame filmindedir; diğer filmler için Marvel Sinematik Evreni izleme sırası sayfasına bakabilirsiniz. Lee'nin ömrü boyunca tartışmasız yönleri de oldu: 2002'de Marvel'e filmlerin kârıyla ilgili dava açtı ve dava 2005'te açıklanmayan bir tutarla sonuçlandı; 2018'de hakkında yöneltilen suçlamaları reddetti.
Uzay temalı okur için Lee'nin mirası ise somuttur: Galactus ve Silver Surfer, çizgi romanda uzayı kozmik bir ölçekte anlatan en bilinen karakterler arasındadır ve 2007'deki ve 2025'teki filmlerle büyük ekrana taşınmıştır.






















