Sergey Krikalyov

Sergey Krikalyov (Sergey Konstantinoviç Krikalyov; İngilizce kaynaklarda Sergei Krikalev), Rus makine mühendisi ve emekli kozmonottur. 1988-2005 arasında altı uzay uçuşu yaptı ve toplam 803 gün 9 saat 39 dakikayı yörüngede geçirdi. Adı en çok, 1991'de Mir istasyonuna Sovyet vatandaşı olarak gidip ülkesi haritadan silindikten sonra Dünya'ya dönmesiyle anılır. Ama kariyeri bu hikâyeden çok daha geniştir: Amerikan uzay mekiğine binen ilk Rus kozmonot oldu, Uluslararası Uzay İstasyonu'na (ISS) ilk girenlerden biriydi ve istasyonun ilk kalıcı mürettebatında görev aldı.

Leningrad'dan Energia'ya

Krikalyov 27 Ağustos 1958'de, bugünkü adı Sankt-Peterburg olan Leningrad'da doğdu. 1981'de Leningrad Mekanik Enstitüsü'nü (bugünkü Baltık Devlet Teknik Üniversitesi) makine mühendisi olarak bitirdi ve NPO Energia'da çalışmaya başladı. Burada uzay uçuşu donanımını test etti, uzayda yapılacak işlerin yöntemlerini geliştirdi ve yer kontrol operasyonlarında görev aldı. 1985'te Salyut 7 istasyonu arızalanınca, istasyonu kurtarmak için gönderilecek ekibin kenetlenme prosedürlerini hazırlayan grupta yer aldı.

Aynı yıl kozmonot adayı seçildi, temel eğitimini 1986'da tamamladı. Önce Sovyet Buran mekik programına atandı; 1988 başında ise Mir uçuşlarına hazırlanan gruba geçti. Mühendisliğin yanında usta bir akrobasi pilotuydu da: Sovyet ve Rus akrobasi uçuşu milli takımlarında yer aldı, 1983'te Moskova, 1986'da Sovyetler Birliği şampiyonu oldu.

Mir'de ilk görev

Krikalyov ilk kez 26 Kasım 1988'de Soyuz TM-7 ile uzaya çıktı. Uçuş mühendisi olarak komutan Aleksandr Volkov ve Fransız astronot Jean-Loup Chrétien ile birlikte Mir'e gitti. 27 Nisan 1989'da Dünya'ya döndüğünde 151 günü geride bırakmıştı. Mir'deki görevleri sırasında dünyanın dört bir yanındaki amatör telsizcilerle konuştu; Avustralyalı telsiz amatörü Margaret Iaquinto ile yaptığı bağlantı, yörüngedeki bir uzay istasyonu ile bir amatör telsizci arasında paket radyo yoluyla kurulan ilk iletişim olarak kayda geçti.

"Son Sovyet vatandaşı"

İkinci uçuşu 19 Mayıs 1991'de Soyuz TM-12 ile başladı. Yanında komutan Anatoli Artsebarski ve İngiliz astronot Helen Sharman vardı. Sharman bir hafta sonra önceki mürettebatla birlikte döndü; Krikalyov ve Artsebarski istasyonda kaldı. İkili yaz boyunca altı uzay yürüyüşü yaparak deneyler yürüttü ve istasyonun bakımını üstlendi.

Ekim 1991'de istasyona gelen Soyuz TM-13'ün mühendis koltuğu Kazak kozmonot Toktar Aubakirov'a verildi. Aubakirov ve ilk Avusturyalı astronot Franz Viehböck, 10 Ekim'de Artsebarski ile birlikte Dünya'ya döndü. Yeni komutan Aleksandr Volkov ise Krikalyov'la birlikte Mir'de kaldı.

Krikalyov yörüngedeyken, 26 Aralık 1991'de Sovyetler Birliği resmen dağıldı. Fırlatma üssü Baykonur ve iniş bölgeleri artık bağımsız bir ülke olan Kazakistan'ın topraklarındaydı; bu da görevin nasıl sürdürüleceği konusunda belirsizlik yarattı. Krikalyov ancak 25 Mart 1992'de, Volkov ile birlikte Dünya'ya inebildi. Başlangıçta planlanandan iki kat uzun süren bu uçuş 311 gün sürdü. Bu yüzden zaman zaman "son Sovyet vatandaşı" diye anılır. Hikâyesi Andrei Ujică'nın 1995 tarihli belgeseli Out of the Present'a konu oldu; 2017 yapımı Küba filmi Sergio ve Sergei de ondan esinlendi.

Döndükten kısa süre sonra, 11 Nisan 1992'de kendisine Rusya Federasyonu Kahramanı unvanı verildi; bu unvanı alan ilk kişi oydu. Daha önce Sovyetler Birliği Kahramanı unvanını da almıştı.

Mekik'e binen ilk Rus kozmonot

Krikalyov 3 Şubat 1994'te fırlatılan ve ABD ile Rusya'nın ilk ortak uzay mekiği görevi olan STS-60'ta, Discovery mekiğiyle uzaya çıktı. Böylece mekikle uçan ilk Rus kozmonot oldu. Sekiz gün süren görevde, mekiğin robot kolu ile yapılan işlemlerin önemli bir kısmını o yürüttü.

Dört yıl sonra bir mekik görevinde daha yer aldı. Endeavour ile 4 Aralık 1998'de fırlatılan STS-88, ISS'in ilk montaj göreviydi: Mürettebat ABD yapımı Unity modülünü Rus yapımı Zarya modülüne bağladı. 10 Aralık 1998'de Krikalyov ve görev komutanı Robert Cabana yeni istasyona birlikte giren ilk insanlar oldu. Bu dönemin ayrıntıları ISS nasıl inşa edildi? sayfamızda.

ISS'in ilk kalıcı mürettebatı

Krikalyov, istasyonda sürekli insan bulunmasını başlatan Expedition 1 ekibinin üyesiydi. Komutan William (Bill) Shepherd, Soyuz komutanı Yuri Gidzenko ve uçuş mühendisi Krikalyov, 31 Ekim 2000'de Kazakistan'daki Baykonur Kozmodromu'ndan bir Soyuz roketiyle fırlatıldı ve 2 Kasım 2000'de istasyona kenetlendi. Üçlü, istasyonu gelecekteki ekipler için hazır hâle getirdi. Görevleri boyunca istasyona ABD'nin güneş panelleri ve Destiny laboratuvar modülü eklendi; istasyonun bölümleri ISS'in modülleri sayfamızda anlatılıyor. Mürettebat 21 Mart 2001'de, STS-102 göreviyle gelen mekikle Dünya'ya döndü; Krikalyov'un bu uçuşu 140 günü biraz aştı.

Expedition 11 ve rekor

Krikalyov altıncı ve son uçuşunu Nisan 2005'te Soyuz TMA-6 ile yaptı. Bu kez Expedition 11'in komutanıydı; yanında NASA astronotu John Phillips vardı. ISS'e üçüncü gidişi olan bu görevde yaklaşık altı ay istasyonda yaşayıp çalıştı. 16 Ağustos 2005'te, o güne dek Sergey Avdeyev'e ait olan 748 günlük toplam uzayda kalma rekorunu geçti. 11 Ekim 2005'te Kazakistan'a indiğinde toplam süresi 803 güne ulaşmıştı. Kariyeri boyunca sekiz uzay yürüyüşü yaptı.

Rekor uzun süre onda kaldı; bugün ise toplam uzayda kalma süresinde Gennadi Padalka, Oleg Kononenko ve Yuri Malençenko'nun ardından dördüncü sırada. Uzayda bu kadar uzun süre yüksek hızla yol almanın ilginç bir sonucu da var: zaman genişlemesi nedeniyle Krikalyov, aynı anda doğmuş biri ile karşılaştırıldığında yaklaşık 0,02 saniye daha gençtir.

Verileri göster

1988	Soyuz TM-7, Mir (151 gün)
1991	Soyuz TM-12/13, Mir (311 gün)
1994	STS-60, Discovery (8 gün)
1998	STS-88, Endeavour (11 gün)
2000	Expedition 1, ISS (140 gün)
2005	Expedition 11, ISS (179 gün)

Yöneticilik yılları

Son uçuşunun ardından yönetim görevlerine geçti. 15 Şubat 2007'de S.P. Korolev Roket ve Uzay Şirketi Energia'nın insanlı uçuşlardan sorumlu başkan yardımcılığına atandı. 2009-2014 yılları arasında, adını Yuri Gagarin'den alan Gagarin Kozmonot Eğitim Merkezi'ni yönetti. 2014'ten sonra Rus uzay ajansı Roscosmos bünyesinde insanlı uzay uçuşlarından sorumlu üst düzey görevler üstlendi; 2016'da kurumun insanlı uzay programlarından sorumlu icra direktörü oldu.

Neden önemli?

Krikalyov'un kariyeri, insanlı uzay uçuşlarının Soğuk Savaş rekabetinden uluslararası işbirliğine geçişini tek başına özetler. Sovyet istasyonu Mir'de başlayan yolculuğu, Amerikan mekiklerinden geçerek ABD, Rusya ve diğer ortakların birlikte işlettiği ISS'te tamamlandı. Rus ve Fransız devlet nişanlarının yanı sıra NASA'nın Seçkin Kamu Hizmeti Madalyası ve üç NASA Uzay Uçuşu Madalyası da aldı.

• Altı uçuşta toplam 803 gün 9 saat 39 dakika uzayda kaldı; 2005'te toplam süre rekorunu kırdı.
• Sovyetler Birliği dağılırken Mir'de bulunuyordu ve planlanandan iki kat uzun, 311 gün yörüngede kaldı.
• STS-60 ile Amerikan uzay mekiğine binen ilk Rus kozmonot oldu.
• ISS'e giren ilk insanlardan biri ve istasyonun ilk kalıcı mürettebatı Expedition 1'in üyesiydi.
• Rusya Federasyonu Kahramanı unvanını alan ilk kişidir.