Ethem Derman
Ankara Üniversitesi'nin emektar gökbilimcisi Prof. Dr. Ethem Derman, çift yıldız araştırmaları ve Ahlatlıbel Gözlemevi müdürlüğünün yanında gökbilimini sade Türkçeyle anlatan yazılarıyla tanınır.
- Ülke
- Türkiye
- Görevi
- Gökbilimci ve bilim yazarı
- Rolü
- Yazar
Ethem Derman kimdir?
Prof. Dr. İ. Ethem Derman (doğumu 1947, Kayseri), Türk gökbilimcidir. Akademik hayatının büyük bölümünü Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi Bölümü'nde geçirdi; 1997-2003 yılları arasında üniversitenin Ahlatlıbel'deki gözlemevinin müdürlüğünü, 2003-2004'te de Astronomi Bölüm Başkanlığı'nı yaptı. Uzmanlık alanı yıldızların ışığını ölçme (fotometri) ve tayfını inceleme (tayfölçüm) yoluyla çift yıldızların araştırılmasıdır.
Derman geniş okur kitlesine ise gökbilimini Türkçe ve sade bir dille anlatan yazılarıyla tanınır. Kişisel sitesinde 2011'den bu yana ötegezegenlerden evrenin yaşına, meteorlardan Ay'ın evrelerine uzanan çok sayıda kısa yazı yayımladı; televizyon programlarına, internet yayınlarına konuk oldu. 2020'de İstanbul Kültür Üniversitesi Yayınevi'nden çıkan ve aralarında Zeki Aslan, Dursun Koçer ve Zeynel Tunca'nın da bulunduğu çok yazarlı AstroBilgi kitabının yazarları arasında yer aldı.
Hayatı ve eğitimi
Derman 1947'de Kayseri'de doğdu, nüfusa Mersin'in (İçel) Tarsus ilçesinde kayıtlıdır. Bütün okul hayatı Tarsus'ta geçti: 1959'da Tarsus Türkocağı İlkokulu'nu, 1962'de ortaokulu ve 1966'da liseyi Tarsus Lisesi'nde bitirdi. Yükseköğrenimini İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi'nin Matematik-Astronomi Bölümü'nde yaptı ve 1972'de mezun oldu.
Gökbilimine ilk adımı bir küçük gezegenle attı. 1973'te İstanbul Üniversitesi Astronomi Bölümü'nde Prof. Dr. Edibe Ballı danışmanlığında tamamladığı yüksek lisans tezinin konusu, Pallas asteroidinin gözlemi ve yörüngesinin hesaplanmasıydı. Pallas, Ceres'ten sonra keşfedilen ikinci asteroittir; Alman gökbilimci Heinrich Olbers onu 28 Mart 1802'de bulmuştu ve hacim ile kütle bakımından Güneş Sistemi'nin üçüncü büyük asteroididir. Bir cismin konumunu farklı gecelerde ölçüp yörüngesini bu gözlemlerden çıkarmak, gök mekaniğinin klasik problemlerinden biridir.
Derman 1976-1980 yılları arasında İtalyan Hükümeti bursuyla İtalya'da ileri fizik eğitimi aldı. 1980'de tamamladığı doktora tezi "Spectroscopic Analysis of Alpha Andromedae" (Alfa Andromeda'nın tayfsal çözümlemesi) başlığını taşıyordu. Alfa Andromeda, yani Alpheratz, çıplak gözle tek bir yıldız gibi görünse de birbirine yakın dolanan iki yıldızdan oluşan bir sistemdir. Parlak bileşeni, atmosferinde cıva ve manganez gibi elementlerin olağandışı bolluğuyla bilinen "cıva-manganez yıldızı" sınıfının bilinen en parlak üyesidir. Böyle bir yıldızın tayfı, yani ışığının renklerine ayrılmış hâli, yıldızın atmosferinde hangi elementlerin ne kadar bulunduğunu gösterir.
Akademik kariyeri ve araştırmaları
Doktorasının ardından Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi'ne geçti: 1981'de araştırma görevlisi, 1982'de yardımcı doçent, 1989'da doçent ve 1996'da profesör oldu. Lisans düzeyinde astronomik aletler, gezegenler kuramı, programlama ve astronomide veri çözümlemesi; lisansüstünde fotoelektrik fotometri, uygulamalı astrofizik ve kırmızıöte (kızılötesi) astronomi dersleri verdi.
Araştırmalarının merkezinde örten çift yıldızlar vardır. Bunlar, yörünge düzlemleri bakış doğrultumuza denk geldiği için birbirlerinin önünden geçen ve bu sırada toplam parlaklıkları düzenli olarak düşen yıldız çiftleridir. Parlaklığın en düşük olduğu anların (minimum zamanlarının) yıllar boyunca ölçülmesi, yörünge döneminin nasıl değiştiğini ve iki yıldız arasında madde aktarımı olup olmadığını ortaya koyar. Derman'ın yürüttüğü ya da yer aldığı projeler arasında yakın çift yıldızlarda dönem değişimleri, W Ursae Majoris ile V566 Ophiuchi adlı iki "değen" çift yıldızın morötesi tayflarının çözümlemesi ve NATO destekli, hızlı dönen F türü yıldızların fotometrik ve tayfsal gözlemleri bulunur. W Ursae Majoris türü yıldızlar, ortak bir gaz zarfını paylaşacak kadar birbirine yakın, birbirine değen yıldız çiftleridir.
Öğrencilerinin tezleri de bu çizgidedir: Minimum zamanı saptama yöntemlerinin karşılaştırılması, dalga boyunun minimum zamanına etkisi ve V364 Lacertae örten çift yıldızının fotoelektrik incelemesi gibi yüksek lisans çalışmalarını yönetti. Danışmanlığını yaptığı doktora tezinde, çift yıldız yörüngelerini çözmek için yaygın kullanılan Wilson-Devinney programı Macintosh bilgisayarlarda çalıştırılarak daha önce yörünge çözümü yapılmamış örten değişen yıldızların parametreleri elde edildi. Derman'ın proje listesinde Türkiye'nin ulusal gözlemevi için yer seçimi çalışması da bulunur; TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi bugün Antalya Saklıkent'teki Bakırlıtepe'de, 2500 metre yükseklikte, 1997'den beri hizmet veriyor.
Yönetim görevleri ve Ahlatlıbel Gözlemevi
Derman yalnız gökbilimle değil, üniversitenin bilgisayar altyapısıyla da uğraştı: Mart 1995 ile Ekim 2000 arasında Ankara Üniversitesi Bilgi İşlem Daire Başkanı olarak çalıştı. Mayıs 1997'den Şubat 2003'e kadar Ahlatlıbel Gözlemevi Müdürlüğü'nü yürüttü, Ağustos 2003 - Nisan 2004 arasında da Astronomi Bölüm Başkanlığı yaptı.
Ankara'nın yaklaşık 18 kilometre güneyindeki Ahlatlıbel'de bulunan gözlemevi, 1959'da Hollandalı gökbilimci Egbert Adriaan Kreiken tarafından kuruldu. Kreiken'in yetiştirdiği öğrenciler Türkiye'de astronomi bölümlerinin ve gözlemevlerinin kurulmasında önemli rol oynadı. Gözlemevinin adı 2013'te Ankara Üniversitesi Kreiken Rasathanesi olarak değiştirildi. Derman, gözlemevini kuruluşundan yaklaşık kırk yıl sonra yöneten kuşağın temsilcilerindendir. Türkiye'deki büyük gözlem altyapısının bugününe dair bir örnek için Doğu Anadolu Gözlemevi sayfamıza bakabilirsiniz.
Gökbilimini halka anlatmak
Derman'ın kişisel sitesi, Türkçe popüler gökbilim yazılarının uzun soluklu arşivlerinden biridir. Yazıları kısa, sohbet havasındadır ve çoğunlukla okurun sorduğu bir soruyla açılır: Gök birimi kaç metredir, gök cisimleri neden yuvarlaktır, Ay doğarken neden büyük görünür, Samanyolu'nda kaç yıldız vardır? Bir yazısında öğretmenlerden gelen meteor, göktaşı ve asteroit karışıklığına değinir ve öğretmenlerin gönderdiği ders kitabı sayfalarının İngilizce bir metinden çevrildiğinin açıkça belli olduğunu söyleyerek kavramları yeniden, Türkçe düşünerek tanımlar. Sitesinde ayrıca kendi çektiği gökyüzü fotoğrafları ve Günün Gökbilim Görüntüsü (GGG) arşivi yer alır.
Güncel araştırmaları da okura taşır. 2023 tarihli bir yazısında, Dünya bir ötegezegen olsaydı onu hangi yakın yıldızların çevresindeki gökbilimcilerin "geçiş yöntemi"yle, yani gezegenin yıldızının önünden geçerken yıldız ışığında yarattığı küçük düşüşle keşfedebileceğini araştıran bir çalışmayı anlattı. Bu yöntemin ayrıntıları Ötegezegenler nasıl bulunur? sayfamızda, konunun geneli Ötegezegenler sayfasında. 2012'de TAMSAT Amatör Uydu Teknolojileri için yetim (başıboş) gezegenler üzerine bir yazı kaleme aldı; Türkçe Vikipedi'nin ötegezegen maddelerinde onun yazılarına kaynak olarak başvurulur.
Derman, çoğunluğun görüşünü tekrarlamakla yetinmeyen bir yazardır. 2020 tarihli "Evren Kaç Yaşında?" yazısında Büyük Patlama kuramına "şüpheyle baktığını" açıkça söyler ve evrenin genişleme hızını gösteren Hubble sabitinin, yakın gökadaların uzaklıklarından ve kozmik mikrodalga arka plan ışınımından farklı çıkmasını tartışır. Bu uyuşmazlık, gökbilimcilerin bugün "Hubble gerilimi" dediği gerçek ve çözülmemiş bir sorundur. Öte yandan bilim dünyasının büyük çoğunluğu, gerilimi Büyük Patlama'yı reddetmenin değil, standart evren modelinin bazı ayrıntılarını gözden geçirmenin gerekçesi olarak görür. Bu tartışmanın iki yanı için Hubble gerilimi, Büyük Patlama'nın kanıtları ve Büyük Patlama'ya karşı görüşler sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Medyada ve gençlerle
Derman televizyon ve internet yayınlarında da gökbilimini anlatmayı sürdürdü. 2020'de Dünya UFO Günü dolayısıyla BBC Türkçe'ye konuşarak insanların gördüklerini düşündüğü "uçan daireleri" ve bilim insanlarının bu konudaki yaklaşımını anlattı. Bilim iletişimi platformu Evrim Ağacı'nın, dünyanın farklı yerlerinde çalışan Türk bilim insanlarını ağırladığı "Canlı Bilim" yayın dizisinin konukları arasında yer aldı. 2022'de, gençleri uzay çalışmalarına özendirdiği için takdir ettiğini yazdığı NASA'da çalışan Umut Yıldız'ın YouTube kanalına konuk oldu. Lise öğrencilerine verdiği gökbilim dersleri ve öğrenci sunumları da sitesinin ayrı bir bölümünü oluşturur.
Son yıllarda zamanının bir bölümünü Ulusal Gözlemevi'ne ev sahipliği yapan Antalya Saklıkent'te geçiriyor; oradan çektiği Samanyolu fotoğraflarını ve gökyüzünü izlemeye gelen kalabalıklara dair gözlemlerini okurlarıyla paylaşıyor.
Kitapları
Etkisi
Ethem Derman'ın katkısı iki katmanlıdır. Akademik tarafta, Türkiye'de çift yıldız fotometrisi geleneğinin içinde araştırmacı yetiştirdi ve Ankara Üniversitesi'nin tarihî gözlemevini altı yıl yönetti. Toplumsal tarafta ise gökbilimini meraklı okura, öğretmene ve öğrenciye kendi dilinde ulaştıran az sayıdaki akademisyenden biri oldu. Bilimsel görüş birliğine yönelttiği sorular tartışmalı olsa da, okurlarını hazır cevapları ezberlemek yerine verilere bakmaya çağırması, onu Türkçe popüler gökbilimin tanınan seslerinden biri yaptı.
























