7'den 77'ye Gökbilim (Ethem Derman): konusu, bilimi ve okuma rehberi
Ankara Üniversitesi'nden Prof. Ethem Derman'ın 2018 tarihli kitabı süpernovalardan kara deliklere, Güneş'ten ötegezegenlere gökbilimi her yaştan okura anlatıyor; konusu ve bilimi burada.
- Tür
- Bilim kitabı
- Yazar
- Ethem Derman
- İlk yayın yılı
- 2018
- Sayfa
- 352
7'den 77'ye Gökbilim, Ankara Üniversitesi'nde otuz yıl çalışmış Prof. Dr. Ethem Derman'ın, gökbilimi yaş sınırı gözetmeden anlatmayı amaçlayan popüler bilim kitabıdır. Papatya Bilim Yayıncılık'tan Ocak 2018'de çıkan ilk baskı 352 sayfa, 16×24 cm boyutunda, ciltli ve fotoğraflıdır. Güneş'ten süpernovalara, kara deliklerden astronotların uzay deneyimlerine kadar uzanan geniş bir konu yelpazesi sunar. Bu sayfadaki bilgiler yayınevi ve kitapçı tanıtım metinlerindeki konu listesine, yazarın biyografisine ve gerçek bilime dayanır; kitabın cümlelerini aktarmıyorum.
Kitap ne anlatıyor?
Tanıtım metnine göre kitap şu konuları kapsıyor: süpernovalar, Güneş, Dünya, Ay ve gezegenler, kuasarlar, kara delikler, yıldızlararası gaz ve toz bulutları, uzay araştırmaları, astronotların uzaydaki deneyimleri, en uzak gökadalar ve ilginç yıldızlar. Tanıtım ayrıca Samanyolu'nda bir trilyondan fazla ötegezegen bulunduğunu gösteren istatistiksel çalışmalara değiniyor ve "bunların birinde yaşam neden olmasın?" sorusunu öne çıkarıyor.
Kitabın adı hedef okuru da söylüyor: yedi yaşındaki meraklı çocuktan yetmiş yedi yaşındaki okura kadar herkes. Konu listesine bakılırsa kitap tek bir hikâyeyi baştan sona izlemekten çok, gökyüzünün farklı köşelerini sırayla ele alıyor. Bu da onu "gökyüzüne dair aklımdaki soruların cevabı nerede?" diyen biri için bir tür başvuru-okuma kitabı hâline getiriyor.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bilim kitabının olay örgüsü yoktur; bu yüzden aşağıda kitabın ele aldığı konu kümelerini ve her birinin ana fikrini kendi cümlelerimle özetliyorum. Bölüm sırasını ve iç başlıkları doğrulayamadığım için konuları sıralı bir içindekiler listesi olarak değil, kümeler hâlinde veriyorum.
- Yakın çevre: Güneş, Dünya, Ay ve gezegenler. Ana fikir, Güneş'in evrendeki sıradan bir yıldız olduğu, gezegenlerin ise onun çevresinde toplanmış yerel bir aile oluşturduğudur. Dünya'yı ve komşularını tanımak, uzaktaki sistemleri anlamanın ölçüsünü verir.
- Yıldızların ömrü ve ölümü. Süpernovalar ve olağandışı yıldızlar bu kümede buluşur. Yıldızlar doğar, evrilir ve kütlelerine göre farklı biçimlerde sona erer; en büyükleri patlayarak ağır elementleri uzaya saçar. Bizim bedenimizi oluşturan elementlerin çoğu da böyle yıldızların içinde ya da patlamalarında oluşmuştur.
- Yıldızlararası ortam. Gaz ve toz bulutları boş bir karanlık değil, yeni yıldızların ve gezegenlerin hammaddesidir.
- Uç cisimler: kuasarlar ve kara delikler. Burada kütleçekimin en uç sonuçları ele alınır; kuasarlar, uzak gökadaların merkezindeki kara deliklerin beslenmesiyle parlayan çok ışıklı cisimlerdir.
- En uzak gökadalar. Evrende uzağa bakmak aynı zamanda geçmişe bakmaktır; ışığın yolculuğu, gördüğümüz cisimlerin bugünkü değil eski hâlini gösterir. Bu yüzden en uzak gökadalar, evrenin gençlik fotoğrafları gibi okunur.
- Uzay araştırmaları ve astronotlar. İnsanlı ve insansız görevler, uzay ortamında yaşamanın zorlukları ve gözlemlerin Dünya'dan çıkarak nasıl keskinleştiği anlatılır.
- Ötegezegenler ve yaşam sorusu. Güneş dışındaki yıldızların çevresinde sayısız gezegen bulunması, "yalnız mıyız?" sorusunu bilimsel bir araştırma konusuna dönüştürür.
Bütün bu kümelerin ortak teması şudur: gökyüzü, birbirinden kopuk merak konularının toplamı değil, birbirini açıklayan bir zincirdir. Yıldızlar yıldızlararası bulutlardan doğar, patlayarak o bulutları ağır elementlerle zenginleştirir, bu elementler gezegenlerin ve sonunda yaşamın hammaddesi olur. Kitabın geniş yelpazesi, okura bu zinciri bir uçtan öbür uca gezme fırsatı veriyor.
Yazar ve yazıldığı dönem
Ethem Derman Kayseri'de doğup büyümüş, İstanbul Üniversitesi'nde matematik okurken astronomiye yönelmiş ve iki alanda birden öğrenim görmüştür. Bir söyleşisinde anlattığına göre Ankara Üniversitesi'nde 30 yıl çalıştı, 1995'te profesör oldu ve 2012'de emekli oldu; emekliliğinden sonra da bilim eğitimi ve gençlerle gökbilim sevgisini paylaşma çalışmalarını sürdürüyor. Aynı söyleşide ötegezegenleri, özellikle yaşama elverişli olabilecek olanları, astronominin giderek popülerleşen araştırma alanlarından biri olarak anıyor.
Kitap 2018'de çıktı. O tarihte ötegezegen keşifleri hızla sürüyordu, ancak James Webb Uzay Teleskobu henüz bilim gözlemlerine başlamamıştı (Webb'in bilim gözlemleri Haziran 2022'de başladı). Dolayısıyla kitabın yazıldığı dönemin "en uzak gökada" ya da "en eski ışık" gibi rekorları bugün geçerliliğini yitirmiş olabilir; bu tür sayıları okurken yayın tarihini aklınızda tutmanız yerinde olur.
Kitaptaki bilim
Kitabın konu listesindeki başlıkların her biri bugün iyi bilinen bir bilimsel zemine oturuyor. Birkaçını güncel verilerle karşılaştıralım.
Süpernovalar. Bir süpernova, kütleli bir yıldızın ömrünün sonunda ya da bir beyaz cücenin kaçak füzyonla patlamasıyla ortaya çıkan, tepe parlaklığı bir gökadanınkiyle yarışabilen yıldız patlamasıdır. Samanyolu'nda gözlenen son süpernova 1604'teki Kepler Süpernovası'dır; tahminler gökadamızda yüzyılda yaklaşık 1,6 ile 4,6 süpernova beklendiğini söyler. Yengeç Bulutsusu, 1054 yılında görülen patlamanın kalıntısıdır. Tür Ia süpernovaları uzaklık ölçmede "standart mum" olarak kullanılır ve evrenin genişlemesinin hızlandığını gösteren, 2011 Nobel Fizik Ödülü'ne konu olan çalışmalarda yer almıştır.
Güneş. NASA'ya göre Güneş yaklaşık 4,6 milyar yıl önce bir gaz ve toz bulutundan oluştu. Dünya'ya uzaklığı yaklaşık 150 milyon kilometre, yüzey sıcaklığı yaklaşık 5.500 °C, çekirdek sıcaklığı yaklaşık 15 milyon °C'dir; Güneş Sistemi'nin kütlesinin %99,8'i onda toplanmıştır. Ömrünün yarısından biraz azını geride bırakmıştır ve beyaz cüce olmasına yaklaşık 5 milyar yıl vardır.
Kuasarlar ve kara delikler. 1963'te Maarten Schmidt, 3C 273 adlı radyo kaynağının tuhaf tayf çizgilerinin aşırı kırmızıya kaymış hidrojen olduğunu gösterdi; bu, cismin saniyede yaklaşık 47.000 kilometre hızla uzaklaştığı ve çok uzak olduğu anlamına geliyordu. Bugün kuasarların, süper kütleli bir kara deliğin etrafındaki gaz diskinden beslendiği biliniyor; kütleçekimsel sürtünme kütlenin %5,7 ila %32'sini enerjiye çevirir, oysa yıldızlardaki füzyonda bu oran yaklaşık %0,7'dir. 3C 273'ün ışıma gücü Güneş'inkinin yaklaşık 4 trilyon katı, yani Samanyolu'nun yaklaşık 100 katıdır. Kendi gökadamızın merkezinde de bir kara delik olan Sagittarius A* bulunur; kütlesi yaklaşık 4,1 milyon Güneş kütlesidir.
Ötegezegenler. NASA şu an 6.000'den fazla ötegezegen onaylandığını bildiriyor ve gökadada gezegenlerin yıldızlardan fazla olduğunu söylüyor. Samanyolu'ndaki yıldız sayısı 100 ile 400 milyar arasında tahmin edildiği için, tanıtım metnindeki "trilyondan fazla gezegen" ifadesi bu orantıyla uyumludur. Yine de bu bir istatistiksel tahmindir; yaşam taşıyan bir gezegen henüz bulunmuş değildir.
En uzak gökadalar. Rekor, 2018'den sonra çok değişti. Mayıs 2025 itibarıyla spektroskopiyle doğrulanmış en uzak gökada, kırmızıya kayması 14,44 olan MoM-z14'tür; Büyük Patlama'dan yalnızca yaklaşık 280 milyon yıl sonraki hâlini görüyoruz. Bu gözlemler James Webb Uzay Teleskobu ile yapıldı.
Samanyolu. Kitabın dolaylı olarak dokunduğu bir başka başlık kendi gökadamızdır. Samanyolu çubuklu bir sarmal gökadadır; çapı yaklaşık 87.400 ışık yılı, Güneş'in gökada merkezine uzaklığı yaklaşık 27.000 ışık yılıdır. Güneş, Orion Kolu'nun iç kenarında yer alır. Bu rakamlar, "Güneş sıradan bir yıldızdır" cümlesinin gerçek ölçeğini verir: evrenin devasa bir kalabalığında kenar mahalle sakiniyiz.
Bir uyarı. Popüler bilim kitaplarında rakamlar zamanla eskir. Bu sayfada gördüğünüz güncel değerleri kitabın kendi sayılarıyla karşılaştırırsanız fark çıkabilir; bunun nedeni kitabın hatası değil, gözlemlerin hızla ilerlemesidir. Özellikle ötegezegen sayısı ve en uzak gökada rekoru her yıl değişen iki rakamdır.
Etkisi, ödülleri ve uyarlamaları
Kitabın bir ödülü ya da bir film veya dizi uyarlaması olduğuna dair doğrulayabildiğim bir kayıt yok; bu yüzden bu konuda bir şey iddia etmiyorum. Kitabın değeri, Türkçe yazılmış, fotoğraflarla desteklenmiş ve konuyu çocuktan yetişkine geniş bir kitleye açan kapsamlı bir gökbilim başvurusu olmasında. Bir Türk astronomun, Türkçe düşünerek yazdığı bu tür geniş kapsamlı bir kitap, çeviri eserlerin yanında Türkçe okuyan meraklılar için ayrı bir değer taşır.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Gökbilime yeni başlayanlar, ailece okumak isteyenler ve öğretmenler için uygun bir seçim. Konu listesi birbirine bağlı bir olay örgüsü kurmadığı için, ilginizi en çok çeken başlıktan başlayabilirsiniz. Tavsiyem şu sıra: önce Güneş ve gezegenlerle ısınmak, ardından yıldızlara ve süpernovalara geçmek, kuasarlar, kara delikler ve en uzak gökadalar gibi daha soyut konuları sona bırakmak.
Daha fazla okumak isteyenler için sitemizde Kozmos ve Evrene Hoş Geldin kitaplarının rehberleri var. Samanyolu'nun yapısını merak edenler için Samanyolu galaksisi sayfası, uzay ortamında yaşamı merak edenler için Astronotlar uzayda nasıl yaşar? yazısı iyi bir tamamlayıcıdır.

























