Egbert Adriaan Kreiken

Egbert Adriaan Kreiken (1 Kasım 1896 – 16 Ağustos 1964), Ankara'da gözlemsel astronominin başlamasında belirleyici rol oynayan Hollandalı astrofizikçidir. 1954'te Ankara Üniversitesi Astronomi Enstitüsü'nün başına geçti, öğrencilerinin yurt dışında doktora yapmasını sağlayarak yeni bir kuşak yetiştirdi ve Ankara'nın güneyindeki Ahlatlıbel'de bir üniversite rasathanesinin kurulmasına öncülük etti. Ankara Üniversitesi, rasathanesinin bugünkü varlığını büyük ölçüde ona borçlu olduğunu belirtir ve 2013'ten bu yana rasathane onun adını taşır: Ankara Üniversitesi Kreiken Rasathanesi.

Kapteyn'in son öğrencilerinden

Kreiken, 1 Kasım 1896'da Hollanda'nın Barneveld kentinde doğdu; üç kardeşin en küçüğüydü. İlkokulu Fransa'nın Gironde bölgesinde, ortaokul ve liseyi Hollanda'da okudu. Groningen Üniversitesi'nde matematik ve fizik eğitimi aldı. Doktora çalışmasına, zamanın en önemli gökbilimcilerinden J. C. Kapteyn'in danışmanlığında başladı. Kapteyn 1922'de ölünce çalışmasını Pieter J. van Rhijn'in yanında sürdürdü ve 1923'te doktorasını tamamladı. Tezi, Samanyolu'ndaki sönük yıldızların renkleri ve Kalkan (Scutum) takımyıldızı yönündeki bir yıldız grubunun uzaklığı üzerineydi.

Amsterdam'dan Java'ya, oradan Liberya'ya

Doktorasının ardından 1923-1928 arasında Amsterdam'da ortaöğretimde öğretmenlik yaptı. 19 Ocak 1926'da Amsterdam Üniversitesi'nde doçent unvanı aldı ve 1928'e kadar burada yıldız astronomisi dersleri verdi. 1928'de o dönem Hollanda sömürgesi olan Java'ya giderek Lembang'daki Bosscha Gözlemevi'nin kadrosuna katıldı ve 1930'a kadar orada çalıştı. 1929'da Kraliyet Astronomi Derneği'nin (Royal Astronomical Society) üyeliğine seçildi.

1930'larda Endonezya'da kalmayı sürdürdü; Bandung'daki bir lisede öğretmenlik yaptı, Semarang, Medan ve Surabaya'da da görev aldı. İkinci Dünya Savaşı sırasında, 23 Mart 1943'ten 19 Mayıs 1945'e kadar bir Japon esir kampında tutuldu. Bir dönem Endonezya Eğitim Bakanlığı'nda üst düzey görevlerde bulundu ve eğitim bakanına danışmanlık yaptı. Ankara Üniversitesi'nin anlatımıyla Kreiken "zor bir hayat" geçirdi; Hollanda, Endonezya ve Liberya'da çalıştı. 1952-1954 arasında UNESCO tarafından Liberya Üniversitesi'nin yeniden yapılandırılmasıyla görevlendirildi ve profesör unvanını orada aldı.

Ankara'ya gelişi

Kreiken, yine UNESCO aracılığıyla Ankara Üniversitesi Astronomi Enstitüsü'nün müdürlüğünü kabul ederek 1954'te Ankara'ya geldi. Ankara Üniversitesi'nin aktardığına göre o yıllarda Matematik Bölümü'ne bağlı bir kürsü olarak eğitim veren Astronomi Enstitüsü, öğretim elemanı yetersizliği yüzünden kapanma noktasına gelmişti. Kreiken'in ilk yıl yalnızca beş öğrencisi vardı; ikinci yıl bu sayı üç katına çıkarak on beşe ulaştı.

İlk iki yılın deneyiminden sonra Kreiken, Türk öğrencilerin başka ülkelerdeki öğrencilere göre daha istekli ve çalışkan olduğu kanısına vardı. Bu izlenimle, öğrencilerinin neredeyse tamamının yurt dışında doktora yapabilmesi için girişimlerde bulundu. Yetiştirdiği bilim insanları uzun yıllar boyunca, başta Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü olmak üzere Türkiye'deki başka astronomi bölümlerinin ve gözlemevlerinin kurulup gelişmesinde görev aldı.

Ahlatlıbel'de bir rasathane

Kreiken'in önerisiyle 1954'te, Türkiye'de gözlemsel astronomiyi başlatmak amacıyla Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi'ne bağlı bir rasathane kurulmasına karar verildi. Fakülte binaları kent içinde olduğundan, gökyüzünü kent ışıklarından uzakta gözleyebilecek bir yer arandı. Uzun araştırmalardan sonra Kreiken, Ankara'nın 18 kilometre güneyindeki Ahlatlıbel mevkiini seçti. Ulaşımı kolay olan bu bölge, yılda yaklaşık üç yüz açık gözlem gecesi sunuyordu.

Arazi sağlandıktan sonra projeler 1955'te büyük ölçüde hazırlandı, ancak inşaat ancak 1959'da başlayabildi. O dönemin parasıyla yaklaşık bir milyon liralık harcamayla bir merkez bina ve üç gözlem binası yapıldı. Gözlem araçları da Kreiken'in çabasıyla, Marshall Yardımı kapsamında yurt dışından hibe olarak sağlandı. Bunlar arasında Hollanda PTT'sinin ürettiği bir radyo teleskobu, 15 santimetre çaplı bir astrograf (gökyüzü fotoğrafı çekmek için kullanılan teleskop), Güneş gözlemleri için yapılmış 15 santimetrelik bir Zeiss Coudé teleskobu ve fotoğraf plaklarını ölçmek için bir Hilger Watt mikrofotometresi ile bir iris fotometresi vardı.

Rasathane, 26 Ağustos 1963'te Kreiken'in düzenlediği uluslararası bir astronomi toplantısıyla görkemli bir törenle resmen açıldı. Kreiken ana binanın çatısında çıplak gözle fotometri, yani yıldız parlaklığı ölçümleri yaptı. Astrografla çekilen fotoğraflar, iki plağı hızla karşılaştırarak yer değiştiren ya da parlaklığı değişen cisimleri yakalamaya yarayan blink karşılaştırıcısında incelendi; böylece değişen yıldızlar, küçük gezegenler ve kuyruklu yıldızlar üzerine çalışmalar yapıldı. Kreiken'in kurduğu düzenek ondan sonra da işe yaradı: radyo teleskop ve Zeiss Coudé teleskobuyla 1968'den 1989'a kadar, önce Zürih Gözlemevi, sonra Belçika'daki Güneş lekesi veri merkeziyle işbirliği içinde Güneş lekesi gözlemleri yürütüldü.

Ölümü ve anılması

Kreiken, rasathanenin açılışından kısa bir süre sonra, 16 Ağustos 1964'te bir toplantıya katılmak için bulunduğu Lahey'de geçirdiği ani bir rahatsızlık sonucu hayatını kaybetti. Ankara Üniversitesi'nin aktardığına göre vasiyeti üzerine cenaze töreninde tabutunun üzerine kırmızı ve beyaz karanfillerden bir Türk bayrağı yapıldı, cenazesi de isteğine uygun olarak İstiklal Marşı çalınarak kaldırıldı.

Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) 1973'te Ay'daki bir kratere Kreiken'in adını verdi. Ahlatlıbel'deki rasathane de ona duyulan saygının bir göstergesi olarak, 2007'den itibaren kullanılan 40 santimetrelik (16 inç) Meade teleskobuna ve bu teleskobun bulunduğu binaya onun adını verdi. Kreiken'in öğrencilerinden Doç. Dr. Güner Omay'ın önerisiyle Ankara Üniversitesi Yönetim Kurulu 12 Mart 2013'te rasathanenin tamamına Kreiken'in adını verdi.

Verileri göster

1896	Barneveld'de doğdu
1923	Groningen'de doktora yaptı
1928	Java'da Bosscha'ya katıldı
1952	UNESCO ile Liberya'ya gitti
1954	Ankara'da enstitü müdürü
1959	Ahlatlıbel'de inşaat başladı
1963	Rasathane resmen açıldı
2013	Rasathaneye adı verildi

Neden önemli?

Kreiken Ankara'ya geldiğinde, kapanmanın eşiğindeki küçük bir kürsü ve bir avuç öğrenci vardı. Öldüğünde ise geride, kent ışıklarından uzakta düzenli gözlem yapabilen bir rasathane ve yurt dışında yetişip Türkiye'deki astronomi bölümlerini kuracak bir öğrenci kuşağı bıraktı. Ahlatlıbel'deki rasathane bugün de Ankara Üniversitesi'nin gözlem çalışmalarını sürdürdüğü merkez olarak onun adını taşıyor.

Kısaca

• 1896'da Hollanda'nın Barneveld kentinde doğdu; 1923'te Groningen'de doktorasını tamamladı.
• Amsterdam, Java (Bosscha Gözlemevi), Endonezya ve Liberya'da çalıştı.
• 1954'te UNESCO aracılığıyla Ankara Üniversitesi Astronomi Enstitüsü'nün müdürü oldu.
• Öğrencilerinin neredeyse tamamının yurt dışında doktora yapmasını sağladı.
• Ahlatlıbel'deki rasathanenin yerini seçti; rasathane 26 Ağustos 1963'te açıldı.
• 1964'te Lahey'de öldü; Ay'daki bir krater ve 2013'ten beri Ankara Üniversitesi Kreiken Rasathanesi onun adını taşıyor.