Arthur Dent kimdir? Otostopçunun Galaksi Rehberi'nin şaşkın kahramanı

Arthur Dent kimdir? Arthur Dent, İngiliz yazar Douglas Adams'ın yarattığı mizahi bilimkurgu serisi Otostopçunun Galaksi Rehberi'nin (The Hitchhiker's Guide to the Galaxy) baş kahramanıdır. Tam adı Arthur Philip Dent olan bu sıradan İngiliz, bir sabah evinin bir çevre yolu için yıkılacağını öğrenir; aynı gün Dünya da uzaylılar tarafından bir hiperuzay otobanına yer açmak için yok edilir. Arthur, arkadaşı Ford Prefect sayesinde son anda kurtulur ve Dünya'nın son hayatta kalan erkeği olarak galakside savrulmaya başlar. Kahramanlığı cesaretinden ya da zekâsından gelmez: evrenin saçmalığı karşısında şaşkın, kibar ve hep bir fincan çay arayan bir insan olması onu sevilen bir karakter yapar.

Hangi eserlerde geçer?

Arthur Dent ilk kez bir radyo dizisinde ortaya çıktı. Otostopçunun Galaksi Rehberi'nin ilk bölümü 8 Mart 1978'de BBC Radio 4'te, gece saat 22.30'da sessiz sedasız yayımlandı; ama dinleyicilerden büyük ilgi gördü ve 1980'de ikinci bir radyo dizisi geldi. Adams, hikâyeyi her yeni biçime aktarırken yeniden yazdı; bu yüzden radyo, kitap, televizyon ve film sürümleri pek çok yerde birbirini tutmaz.

Seri Türkçede en çok romanlarıyla bilinir. Pan Books'un 1979'da yayımladığı ilk roman Otostopçunun Galaksi Rehberi'ni The Restaurant at the End of the Universe (Evrenin Sonundaki Restoran, 1980), Life, the Universe and Everything (Hayat, Evren ve Her Şey, 1982), So Long, and Thanks for All the Fish (Hoşça kal, balıklar için teşekkürler, 1984) ve Mostly Harmless (Çoğunlukla Zararsız, 1992) izledi. Adams bu beş kitaplık diziyi şakayla "üçleme" diye anardı. Adams'ın 2001'deki ölümünden sonra İrlandalı yazar Eoin Colfer, Adams'ın dul eşi Jane Belson'ın desteğiyle altıncı kitap And Another Thing...'i yazdı (2009).

Arthur ayrıca 1981'de BBC 2'de yayımlanan altı bölümlük televizyon dizisinde, 1984'te çıkan metin tabanlı bilgisayar oyununda, sahne uyarlamalarında ve 2005'te sinemaya aktarılan filmde yer aldı. 2004-2005'te kitapların geri kalanı da radyoya uyarlandı.

Hikâyedeki yeri

Hikâyenin çıkış noktası, Adams'ın ilk radyo önerisi olan "Dünya'nın Sonları" (The Ends of the Earth) fikrinden gelir: her bölümde Dünya'nın başka bir yolla yok edildiği bir dizi. Yazarken Adams, gezegende olanları açıklayacak bir uzaylıya ihtiyaç duydu ve bu uzaylıyı galaksinin elektronik gezi rehberi için malzeme toplayan bir araştırmacı yaptı. Sonunda dizi rehberin kendisi etrafında şekillendi; Dünya'nın yıkılışı ise ilk fikirden kalan tek parça oldu.

Arthur'un yolculuğu, kendi evinin önündeki iş makinelerinin önüne yatmasıyla başlar ve aynı gün Vogonların (bürokrat, kaba bir uzaylı ırkı) gezegeni yıkmasıyla bambaşka bir boyuta geçer. Ford Prefect'in onu bir uzay gemisine otostopla bindirmesinden sonra Arthur; galaksi başkanı Zaphod Beeblebrox'un çaldığı Heart of Gold adlı gemiye, bir zamanlar Londra'da bir partide tanıştığı Trillian'a ve bunalımlı robot Marvin'e rastlar. Bu yolculukta Dünya'nın aslında dev bir bilgisayar olduğunu öğrenir: Derin Düşünce (Deep Thought) adlı başka bir süper bilgisayar, "hayatın, evrenin ve her şeyin nihai sorusu"nun cevabını uzun hesaplardan sonra 42 olarak vermiş, sorunun ne olduğunu bulmak için de Dünya'yı tasarlamıştır. Dünya, hesabı tamamlandıktan hemen sonra ama sonuç iletilemeden yıkıldığı için Arthur'un zihni, sorunun izini taşıyabilecek değerli bir hazineye dönüşür.

Arthur bütün bu macerada çoğu zaman sabahlığıyla dolaşır; uzak yıldız sistemlerinde düzgün bir çay bulamamaktan yakınır. Zamanla uçmayı öğrenir, sevdiği bir kadınla, Fenchurch'le tanışır ve bir dönem uzak bir gezegende köyün resmî sandviç ustası olarak huzur bulur. Karakterin gücü, en olağanüstü olaylara bile sıradan bir insanın gözüyle bakmasıdır: okur evrenin ne kadar tuhaf olduğunu onun şaşkınlığından anlar.

Hikâyenin sonu

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Romanların beşincisi Mostly Harmless'ta (Çoğunlukla Zararsız) Dünya ve onun bütün olası kopyaları bu kez kesin olarak yok edilir ve kitap, Arthur ile arkadaşlarının da öldüğü izlenimiyle biter; yine de bazı ipuçları onların kurtulmuş olabileceğini düşündürür. Adams bu karamsar sondan sonradan memnun olmadığını, kitabın kişisel olarak kötü bir yılına denk geldiğini söylemiştir. 2005'teki radyo uyarlaması ise daha iyimser bir son seçti: kahramanların kulağındaki çevirmen balıklar, onları son anda güvenli bir yere ışınlar. Colfer'ın altıncı kitabı da hikâyeyi bu noktadan alıp sürdürür.

Canlandıranlar

Arthur'u ilk seslendiren oyuncu Simon Jones'tur. Jones, Adams'la Cambridge Üniversitesi'nin öğrenci komedi kulübü Footlights aracılığıyla tanışmıştı; Adams ona rolü kendisini düşünerek yazdığını söylemiştir. Jones karakteri hem radyo dizilerinde hem plak kayıtlarında hem de 1981 televizyon dizisinde oynadı. 1979'da Londra'daki ilk sahne uyarlamasında rolü Chris Langham üstlendi.

Garth Jennings'in yönettiği 2005 yapımı filmde Arthur'u Martin Freeman canlandırdı. Senaryoyu Adams, Karey Kirkpatrick ile birlikte yazmıştı; Adams çekimler başlamadan öldüğü için film ona ithaf edildi. Filmde Sam Rockwell (Zaphod), Yasiin Bey (Mos Def adıyla, Ford) ve Zooey Deschanel (Trillian) de rol aldı; Simon Jones ise küçük bir konuk rolle göründü. Freeman, serinin ikinci ile beşinci kitaplarının kısaltılmamış sesli kitaplarını da okudu.

Karakterin arkasındaki bilim

Arthur Dent'in adı bugün gökyüzünde de yaşıyor. Almanya'nın Heppenheim kentindeki Starkenburg Gözlemevi'nde aralarında Felix Hormuth'un da bulunduğu bir ekip, 7 Şubat 1998'de asteroit kuşağının orta bölgesinde bir asteroit keşfetti. Yaklaşık 3,5 kilometre çapındaki bu cisim, Güneş'in çevresini 2,0 ile 3,1 astronomik birim arasında değişen bir uzaklıkta, yaklaşık 4 yıl 1 ayda dolanır; çap ölçümü NASA'nın WISE kızılötesi gözlemlerine dayanır. Asteroide karakterin adı verildi: 18610 Arthurdent. Uluslararası Küçük Gezegen Merkezi bu adı 9 Mayıs 2001'de duyurdu. İki gün sonra, 11 Mayıs 2001'de, Douglas Adams 49 yaşında Kaliforniya'nın Santa Barbara kentinde kalp krizinden öldü. 2005'te bir başka asteroide de yazarın anısına 25924 Douglasadams adı verildi.

Serinin bilim dünyasına dokunduğu başka yerler de var. Adams aslında bilimsel ilerlemeyle dalga geçiyordu, ama bazı buluşları şaşırtıcı biçimde gerçek oldu. Rehber'in kendisi, büyük bir bilgi birikimini taşıyan kitap boyutunda elektronik bir cihazdır ve bugünkü tablet bilgisayarları andırır. Kulağa yerleştirilen ve her dili anında çeviren Babil balığı, artık neredeyse gerçek zamanlı çalışan çeviri yazılımlarıyla kısmen karşılık buldu; Yahoo'nun bir dönem kullandığı çeviri hizmeti de adını bu balıktan almıştı. Satranç oynayan bilgisayarlar Deep Thought ve onun ardılı Deep Blue, romandaki süper bilgisayara selam olarak adlandırıldı.

Arthur'un ve okurun en çok hatırladığı ayrıntı ise 42 sayısıdır. Basit bir sayının en büyük felsefi soruya cevap olarak sunulması, bilimin "doğru soruyu sormadan" cevaba ulaşamayacağına dair bir şakadır ve astronomi, programlama ve oyun dünyasında sayısız göndermeye konu oldu. Bir gezegenin baştan sona bir hesaplama makinesi olarak tasarlanması fikri de Adams'ın, evrene anlam arayan insanın küçüklüğünü vurgulayan mizahının bir parçasıdır.

Kültürdeki etkisi

İlk roman, BBC'nin 2003'te düzenlediği ve İngiltere'nin en sevilen romanlarını belirleyen The Big Read oylamasında dördüncü sırada yer aldı. Romanlar 2005'e gelindiğinde 30'dan fazla dile çevrilmişti ve Adams'ın sağlığında 14 milyondan fazla satmıştı. Sıradan bir İngilizin evrenin bürokrasisi karşısındaki çaresizliği, Arthur'u yalnız bilimkurgu okurlarının değil mizah sevenlerin de tanıdığı bir figür yaptı. Vogonların gezegeni yıkışı ile yerel yetkililerin Arthur'un evini yıkışı arasındaki koşutluk, Adams'ın bürokrasi eleştirisinin en bilinen örneğidir.

Rehber'in havluyu galaksi gezgininin en yararlı eşyası sayması, hayranları Adams'ın ölümünden iki hafta sonra, 2001'de başlayan Havlu Günü'ne götürdü; her yıl 25 Mayıs'ta pek çok kişi yanında havluyla dolaşır. Seri uzay çağının gerçek görevlerine bile girdi: SpaceX'in Şubat 2018'deki ilk Falcon Heavy deneme uçuşunda Güneş yörüngesine gönderilen Tesla Roadster'ın torpidosunda romanın bir kopyası, içinde bir havlu ve gösterge panelinde "Panik yapma" (Don't Panic) yazısı vardı. Seriyi ve Ender'in Oyunu gibi başka klasikleri uzay ve bilimkurgu meraklıları için kitap listemizde de bulabilirsiniz.