Dede Korkut Kitabı ve Türk mitolojisinde gök: Gök Tanrı, Ülgen ve Ay Ata

Dede Korkut Kitabı, Oğuz Türklerinin kuşaktan kuşağa anlatılarak gelen kahramanlık hikâyelerinin yazıya geçirilmiş hâlidir. Dresden nüshasında bir giriş ile on iki "boy" yani hikâye bulunur ve olayların çoğu Doğu Anadolu, Kafkasya ve Azerbaycan topraklarında geçer. Bir astronomi kitabı değildir. Yine de gök, İslamiyet'ten önceki Türk inançlarından kalan izlerle birlikte hikâyelerin dilinde sık sık karşımıza çıkar. Bu sayfada kitabı tanıtıyor, metinde gökle ilgili motiflerin nerelerde geçtiğini gösteriyor, onları eski Türklerin Gök Tanrı (Tengri), Ülgen ve Ay Ata inançlarıyla ve son olarak bugünkü bilimle karşılaştırıyoruz.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâyelerin merkezinde Oğuz beylerinin dünyası vardır. Hanlar hanı Bayındır Han'ın verdiği ziyafetler (toylar), Salur Kazan ve çevresindeki yiğitler, sınır kaleleriyle süren çatışmalar, esaret ve kurtuluş, sevda ve aile bağları anlatılır. Her boy kendi içinde bağımsızdır ama aynı kişiler bir hikâyeden ötekine geçer. Bilge ozan Dede Korkut çoğu boyun sonunda ortaya çıkar, kopuzunu çalar, yaşananları destana dönüştürür; kimi zaman kahramana ad koyar, kimi zaman dua eder. Kitabın giriş bölümü ise ona atfedilen öğütlerden oluşur.

Anlatım, olayları düzyazıyla, duyguların yoğunlaştığı anları ise "soylama" denen şiirsel parçalarla verir. Kahramanlar Müslüman olarak anlatılır; ama atı kutsayan, doğaya seslenen, rüyaya anlam yükleyen eski bozkır kültürünün izleri de metnin her yerindedir. Tepegöz hikâyesi, Homeros'un Odysseia'sındaki tek gözlü dev Kyklops anlatısına benzerliğiyle ünlüdür.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Dresden nüshasındaki on iki boyun ana fikirleri şöyle:

• Dirse Han oğlu Boğaç Han: Çocuksuz olduğu için toyda aşağılanan Dirse Han'ın oğlu, bir boğayı yenerek adını kazanır. Babası, kıskanç adamlarının kışkırtmasıyla onu öldürmeye kalkar; oğlan annesinin çabasıyla hayata döner ve sonunda tutsak düşen babasını kurtarır.
• Salur Kazan'ın evinin yağmalanması: Kazan avdayken düşman obasını basar. Kötü bir rüya gören Kazan, çoban Karacık'la birlikte iz sürer; eşi Burla Hatun ile oğlu Uruz esarette direnir ve Oğuz beyleri yetişince aile kurtulur.
• Bamsı Beyrek: Beyrek, nişanlısı Banı Çiçek'e kavuşmak için kızın deli kardeşini alt eder. Düğün gecesi kaçırılır ve on altı yıl tutsak kalır; nişanlısının başkasına verileceğini duyunca kaçıp onu geri kazanır.
• Kazan oğlu Uruz'un tutsaklığı: On altı yaşına gelip savaş görmemiş Uruz, ilk avında düşmana esir düşer; babası ve annesi yetişerek onu kurtarır.
• Deli Dumrul: Ölüm meleği Azrail'e meydan okuyan Dumrul hatasını anlar. Kendi canına karşılık bir can istenince anne ve babası reddeder, karısı kabul eder; Tanrı ikisine birden 140 yıl ömür bağışlar.
• Kan Turalı: Trabzon tekfurunun kızı Selcan Hatun'la evlenmek için bir boğayı, bir aslanı ve bir deveyi yenen Kan Turalı, sözünden dönen tekfurun askerlerine karşı Selcan Hatun'la omuz omuza savaşır.
• Kazılık Koca oğlu Yeğenek: Babasının on altı yıldır tutsak olduğunu öğrenen genç Yeğenek, diğer beylerin başaramadığını başarır ve Karadeniz kıyısındaki kalenin beyini yenerek babasını kurtarır.
• Basat'ın Tepegöz'ü öldürmesi: Bir insan babayla bir peri anadan doğan Tepegöz, Oğuzlardan durmadan insan ve koyun ister. Aslan tarafından büyütülmüş Basat, devin tek gözünü kızgın şişle kör eder ve onu zekâsıyla alt eder.
• Begil oğlu Emren: Han'a gücenen Begil avda bacağını kırar; düşman fırsattan yararlanıp saldırınca genç oğlu Emren babasının yerine savaşa girer, Tanrı'ya dua ederek kazanır ve Begil ile Bayındır Han barışır.
• Uşun Koca oğlu Seğrek: Ağabeyi Eğrek'in yıllardır zindanda olduğunu öğrenen Seğrek, evlendirilmesine rağmen yola çıkar; iki kardeş düşman kalesinde birbirini tanır ve birlikte döner.
• Salur Kazan'ın tutsaklığı: Trabzon yakınlarında esir düşen Kazan'ı, babasını tanımadan büyüyen oğlu Uruz kurtarır.
• İç Oğuz'a Dış Oğuz'un isyanı: Kendilerini dışlanmış sayan Dış Oğuz beyleri Kazan'a karşı ayaklanır. İsyana katılmayı reddeden Beyrek öldürülür; Kazan onun intikamını alır ve boylar yeniden barışır.

Kitapta gök nerelerde geçiyor?

Dresden metnini baştan sona taradığımızda ilk dikkat çeken şey, gökyüzünün bir gözlem alanı olarak değil, bir güç, zaman ve duygu dili olarak kullanılmasıdır. Metinde adı anılan bir takımyıldız ya da gezegen yoktur; "yıldız" sözcüğü bile yalnızca bir benzetmede geçer. Buna karşılık şu motifler tekrar tekrar karşımıza çıkar:

• Göğe yükselen otağ: Birçok boy, Bayındır Han'ın yere kurdurduğu çadırın alacalı gölgeliğinin göğe doğru yükseldiğini anlatan aynı kalıp sözle açılır. Gök burada hükümdarın gücünün ölçüsüdür.
• Zamanı gök söyler: Sabah, tan yelinin esmesi ve güneşin dağların yamacına vurmasıyla anlatılır. Eski Türkçede "gün" hem günü hem güneşi karşılar; Beyrek'in kaçırıldığı gecenin sonu da tanın ağarması ve günün doğmasıyla verilir. Uyuyan genç Seğrek ise "ayın on dördüne", yani dolunaya benzetilir.
• Kazan'ın rüyası: Salur Kazan, evinin yağmalandığı gece gökten inen bir yıldırımın ak çadırına düştüğünü ve ordusunun üstüne karanlık çöktüğünü görür. Kardeşi Kara Göne bu rüyadaki kara bulutu Kazan'ın talihiyle, kar ve yağmuru da ordusuyla yorumlar; gerisini yoramayıp Tanrı'ya bırakır.
• Güneş gibi parlayan, yıldız gibi ışıldayan: Uruz'un tutsak düştüğü boyda, uzaktan gelen düşman ordusunun tozu içinde güneş gibi parlayan baş parıltıları ve yıldız gibi ışıldayan mızraklar görülür. Aynı boyda Kazan, oğlunu kurtarmak için göklerde kara bulut olup düşmana ak yıldırım gibi çakacağını söyler.
• Gökten inen ölüm: Deli Dumrul hikâyesinde Azrail gökten kırmızı kanatlarıyla iner, Dumrul kılıcını çekince güvercine dönüşüp pencereden uçar. Hikâyenin en ilginç yanı Dumrul'un duasıdır: Tanrı'yı gökte ya da yerde arayanların yanıldığını, onun inananların gönlünde olduğunu söyler. Eski "gökteki ulu güç" anlayışıyla İslami inanç arasındaki geçiş burada çok açık görülür.
• Yardımsızlık deyimi: Düşmanın geldiğini öğrenen yaralı Begil başını kaldırıp göğün uzak, yerin sert olduğunu söyler; yani ne yukarıdan ne aşağıdan yardım gelecektir.
• Gök bir renk de olabilir: Metinde "gök" sık sık mavi-yeşil anlamında kullanılır: gök çayır, gök demirli zırh, gök at. Yasta ise kara ile birlikte gök renkli giysiler giyilir; Beyrek öldüğünde yiğitler karalar ve gökler giyinir.

Kan Turalı'nın gürzünü göğe atıp yere düşmeden yakalaması ve Yeğenek'in duasında anılan, göğe ok atan Nemrut efsanesi de bu listeye eklenebilir.

Türk mitolojisinde gök: Gök Tanrı, Ülgen ve Ay Ata

Dede Korkut'taki bu imgelerin arka planında, Orta Asya bozkırlarından gelen çok daha eski bir gök inancı vardır. Tengri sözcüğünün bilinen en eski izi, MÖ 4. yüzyıla ait Çin yıllıklarında Hunların inancı anlatılırken geçen bir yazımdır. Sözcüğün ilk anlamının "gök" olduğu genellikle kabul edilir. 8. yüzyıldan kalan Orhun Yazıtları'nda Tengri hem gök hem de kağanlara kut, yani yönetme yetkisi veren yüce güçtür. Kül Tigin yazıtı, yukarıda mavi gök ve aşağıda yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlunun yaratıldığını anlatarak açılır. Kaşgarlı Mahmud'un Divânu Lügati't-Türk'ünde de "tengri" sözcüğü Tanrı, gök ve göze ulu görünen her şey anlamlarında kayıtlıdır. Bugünkü "Tanrı" sözcüğü de buradan gelir.

Altay ve Sibirya Türklerinin anlatılarında öne çıkan Ülgen ise yaratıcı ve iyilik tanrısıdır. İnanışa göre göğün on altıncı katında, Güneş'in, Ay'ın ve yıldızların ötesinde altın bir sarayda oturur; hava olaylarını ve yıldızların hareketini yönetir. Sıradan insanlar ona ulaşamaz; yalnızca kamlar (şamanlar), kurban edilen beyaz atın ruhuna binip göğün katlarını tek tek geçerek ona yaklaşabilir. Kamın yolculuğunda gök katmanlı bir yapı olarak düşünülür; bu katmanların gök cisimleriyle ilişkilendirilmesi, Türk gök anlayışının en ilginç yanlarından biridir.

Ay Ata (Ay Dede) ise Ay'ın kutsal kişiliğidir. Türkiye'de bu inanç, çocuklara Ay'ı "Ay Dede" diye tanıtan geleneğe dönüşerek yaşamaya devam ediyor. Memlük döneminde Mısır'da yaşayan Türk tarihçi İbn ed-Devâdârî'nin aktardığı bir köken anlatısında, Türklerin ilk atası Ay Ata'nın bir mağarada vücut bulduğu anlatılır. İlginç bir rastlantıyla, Dede Korkut boylarından birinin (Basat ile Tepegöz) bilinen en eski yazılı izi de aynı tarihçinin 14. yüzyılın başında yazdığı eserdedir.

Gökle ilgili Türkçe sözcüklerde de eski inançların izi var. "Güneş tutuldu" deyimi, Güneş'i bir canavarın yakalayıp tuttuğunu anlatan ve Budizm aracılığıyla Orta Asya Türklerine ulaşan Rahu efsanesine dayanır; erken dönemde göç eden Yakutlar ise bunun yerine "Güneş'in ölümü"nden söz eder. Tutulma inanışlarının ayrıntısını Ay tutulmasında teneke çalmak yazımızda, Türk yıldız adlarını da Türklerde gökyüzü sayfasında bulabilirsiniz.

Yazar ve yazıldığı dönem

Kitabın bir yazarı yoktur; anonim bir halk eseridir. Dede Korkut, hikâyeleri birbirine bağlayan bilge ozan figürüdür. 1318'de ölen tarihçi Reşidüddin, Dede Korkut'un gerçekten yaşadığını, 295 yıl ömür sürdüğünü ve Oğuz hanlarına danışmanlık ettiğini yazar; ama bu bilgi bir efsane olarak okunmalıdır.

Hikâyeler en az 9. ve 10. yüzyıllardan beri sözlü gelenekte yaşadı. Bamsı Beyrek boyu, Orta Asya'nın çok daha eski Alpamış destanını neredeyse aynen korur. Yazıya geçiriliş tarihi ise tartışmalıdır: İngiliz Türkolog Geoffrey Lewis metni 15. yüzyılın başlarına, tarihçi Stanford Shaw 14. yüzyıla tarihlendirir; Cemal Kafadar metnin hem Akkoyunlu hem Osmanlı hükümdarlarını övdüğüne dikkat çekerek 15. yüzyıldan önce olamayacağını söyler. Türkiye'de yaygın görüş, Akkoyunlular döneminde, 15. yüzyılın ikinci yarısında yazıya geçirildiği yönündedir.

Uzun süre yalnızca iki el yazması biliniyordu. On iki boyu içeren Dresden nüshası, Heinrich Friedrich von Diez'in 1815'te yayımladığı bir yazıyla bilim dünyasına tanıtıldı; altı boy içeren Vatikan nüshası 1950'de Ettore Rossi tarafından Vatikan Kütüphanesi'nde bulundu. 2018'de İran'ın Günbed-i Kâvus kentinde, özel bir koleksiyonda üçüncü bir nüsha ortaya çıktı. Türkiye'de ilk baskı 1916'da Kilisli Rıfat tarafından yapıldı; Orhan Şaik Gökyay'ın 1938 ve Muharrem Ergin'in 1958 yayınları, eserin bilimsel incelemesinin temelini attı.

Kitaptaki gök ve gerçek bilim

Dede Korkut'taki göğün büyük bölümü aslında atmosferdir: bulut, yağmur, kar, yıldırım ve göğün rengi. Bugün bunların neredeyse tamamının atmosferin en alt katmanı olan troposferde gerçekleştiğini biliyoruz. Troposfer atmosfer kütlesinin yaklaşık yüzde 80'ini ve su buharının yüzde 99'unu barındırır; kalınlığı ortalama 13 kilometre kadardır (tropiklerde 18, kışın kutuplarda 6 kilometreye iner). Kazan'ın rüyasındaki kara bulut ve yıldırım, yani, yerden bakıldığında sonsuz görünen göğün aslında ince bir kabuğunda olup biter. Atmosferin katmanlarını Dünya'nın atmosferi sayfasında ayrıntılı anlattık.

"Gök"ün aynı zamanda "mavi" demesi de rastlantı değildir. Güneş ışığı havadaki moleküllere çarptığında saçılır ve bu saçılma dalga boyunun dördüncü kuvvetiyle ters orantılıdır: Kısa dalga boylu mavi ışık, kırmızıdan çok daha fazla saçılır. Fizikçi Lord Rayleigh'ın adıyla anılan bu olay, göğü gündüz mavi gösterir. Eski Türkler göğe rengini veren sözcüğü kullanırken, aslında bir fizik yasasının sonucunu adlandırıyordu.

Ülgen'in göğün katlarının ötesinde, Güneş'ten, Ay'dan ve yıldızlardan uzakta oturduğu fikri de bugünkü ölçeklerle karşılaştırılabilir. NASA'ya göre Ay Dünya'dan ortalama 384.400 kilometre, Güneş ise 149,6 milyon kilometre uzaktadır; yıldızlar ise ışık yıllarıyla ölçülen mesafelerdedir; örneğin Kutup Yıldızı yaklaşık 432 ışık yılı uzaktadır. Yani gökte gerçekten "katlar" yoktur ama gök cisimleri gerçekten çok farklı derinliklerdedir. Bkz. Ay ve Güneş.

Türkçede Demirkazık ya da Altın Kazık diye anılan Kutup Yıldızı da bilimin ilginç bir ayrıntısını taşır. Polaris bugün gök kutbuna yalnızca yaklaşık 0,66 derece uzaklıktadır ve 2100'den kısa süre sonra kutba en çok yaklaşacak. Ama bu kalıcı değildir: Dünya'nın ekseni bir topacınki gibi yaklaşık 26.000 yılda bir tur atar (presesyon). MÖ 2750 dolaylarında kutba en yakın yıldız Ejderha takımyıldızındaki Thuban'dı. Yani bu adlar, bir insan ömrü boyunca yerinde duran ama binlerce yıl ölçeğinde yavaşça değişen bir "kazığı" anlatır. Türk adlarıyla bu yıldızın hikâyesi Demirkazık ve Altın Kazık yazımızda.

Son olarak Seğrek'i dolunaya benzeten "ayın on dördü" deyimi, Ay takviminin pratik bilgisini taşır. Ay'ın evreleri 29,53 günde bir tekrarlanır; hilalle başlayan bir ay takviminde ayın on dördü ya da on beşi dolunaya denk gelir. Evrelerin nedenini Ay evreleri ve tutulmalar sayfasında anlattık.

Etkisi

Dede Korkut Kitabı, Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan başta olmak üzere Oğuz kökenli halkların ortak kültür mirasının temel taşlarından biri sayılır. Kitap Rusçaya, İtalyancaya, Almancaya, İngilizceye ve Farsçaya çevrildi. Sovyet döneminde "burjuva milliyetçiliği" yaydığı gerekçesiyle eleştirilmesi ve 1951'de Azerbaycan Komünist Partisi lideri Mir Cafer Bağırov'un destanın edebiyattan çıkarılmasını istemesi, kitabın siyasi ağırlığını da gösterir. Dede Korkut geleneği, Azerbaycan, Kazakistan ve Türkiye'nin ortak başvurusuyla 2018'de UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'ne alındı.

Uyarlamaları

1975'te Azerbaycan'da çekilen Dede Gorgud filmi destana dayanır. Türkiye'de ise Mavi Rüya Animasyon Stüdyosu'nun hazırladığı Dede Korkut Hikayeleri çizgi dizisi 2011-2013 arasında TRT Çocuk'ta yayımlandı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, Türk edebiyatının kökenlerini merak eden her yaştan okura uygundur; dil eski olduğu için ilk okumada sadeleştirilmiş bir baskı tercih edilebilir. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları'nın Hasan Ali Yücel Klasikler dizisindeki baskı iyi bir başlangıçtır. Eski metni kendi yazımıyla görmek isteyenler Dresden nüshasının Vikikaynak'taki aktarımını ücretsiz okuyabilir.

Başlangıç için Deli Dumrul (ölümle ve gökten inen Azrail'le yüzleşme), Basat ile Tepegöz (dev ve kahraman) ve Salur Kazan'ın evinin yağmalanması (Kazan'ın rüyası) boyları önerilir. Gök temasının peşindeyseniz, kitabı okuduktan sonra Büyükayı'nın Türk anlatılarını topladığımız Yedigen'den Büyük Kepçe'ye yazısına da göz atabilirsiniz.