Juno

Juno, NASA'nın Jüpiter'in yörüngesinde dolanan uzay sondasıdır. Lockheed Martin tarafından üretilen ve Jet İtki Laboratuvarı (JPL) tarafından işletilen sonda, 5 Ağustos 2011'de fırlatıldı ve 5 Temmuz 2016'da Jüpiter'in kutuplarından geçen bir yörüngeye yerleşti. Juno, 1995-2003 arasında görev yapan Galileo'dan sonra Jüpiter yörüngesine giren ikinci araç ve dış Güneş Sistemi'ne gönderilen ilk güneş enerjili sonda. Adını, Roma mitolojisinde bulutların ardına gizlenen Jüpiter'in gerçek doğasını görebilen eşi tanrıça Juno'dan alıyor. 7 Ekim 2026 itibarıyla Juno, ikinci uzatılmış görevinde çalışmaya devam ediyor; Ağustos 2026 itibarıyla Dünya ile düzenli temas halindeydi.

Görevin amacı

Juno'nun temel amacı Jüpiter'in nasıl oluştuğunu anlamak. Bunun için gezegenin bileşimini, kütleçekim alanını, manyetik alanını ve kutup manyetosferini ölçüyor. Özellikle şu sorulara yanıt arıyor:

• Jüpiter'in katı, kayalık bir çekirdeği var mı?
• Derin atmosferde ne kadar su bulunuyor?
• Saatte 600 kilometreyi aşabilen derin rüzgârlar ne kadar aşağıya iniyor?
• Kutuplardaki auroraları ve manyetik alanı ne besliyor?

Uzatılmış görevlerde hedefler genişledi ve Jüpiter'in büyük uyduları Ganymede, Europa ve Io da yakından incelendi.

Juno, NASA'nın orta ölçekli New Frontiers programında New Horizons'tan sonraki ikinci görev. Jüpiter'in yörüngesine daha önce yalnızca Galileo yerleşmişti; Avrupa ile ortak planlanan daha büyük bir Jüpiter görevi ise finansman sorunları yüzünden ESA'nın Juice görevine dönüştü.

Uzay aracı ve araçları

Juno'nun fırlatma kütlesi yaklaşık 3.625 kilogram. Jüpiter'de güneş ışığı çok zayıf olduğu için, fırlatıldığı dönemde bir gezegen sondasında açılmış en büyük üç güneş paneli kanadını taşıyor. Bu paneller Dünya yakınında yaklaşık 14 kilovat üretirken Jüpiter'de bu değer yaklaşık 435 vata düşüyor. Sonda kendi ekseni etrafında dönerek dengede kalıyor; hassas elektronik aksam, 1 santimetre kalınlığında titanyum duvarlı bir radyasyon kasasında korunuyor.

Juno'nun bilim aletleri şunlar:

• MWR: atmosferin derinliklerine bakan mikrodalga radyometre.
• JIRAM: İtalya'nın sağladığı kızılötesi aurora haritalayıcısı.
• MAG: manyetometre.
• Kütleçekim bilimi deneyi: gezegenin iç kütle dağılımını ölçüyor.
• JADE ve JEDI: aurora bölgesindeki parçacıkları ölçen dedektörler.
• Waves: radyo ve plazma dalgası alıcısı.
• UVS: ultraviyole tayfölçer.
• JunoCam: eğitim ve halkla paylaşım amacıyla eklenen, sonradan kutup bulutlarının incelenmesinde de kullanılan renkli kamera.

Yolculuk ve önemli anlar

• 1 Haziran 2005: NASA'nın New Frontiers programının ikinci görevi olarak seçildi.
• 5 Ağustos 2011: Cape Canaveral'dan fırlatıldı.
• 9 Ekim 2013: Dünya'nın yakınından geçerek kütleçekim yardımı aldı.
• 5 Temmuz 2016: Yaklaşık 2,8 milyar kilometrelik yolculuğun ardından Jüpiter yörüngesine girdi.
• 7 Haziran 2021: Ganymede'nin 1.038 kilometre yakınından geçti; bu, 2000'den bu yana bu uyduya yapılan en yakın geçişti.
• 29 Eylül 2022: Europa'nın 352 kilometre yakınından geçti.
• 30 Aralık 2023 ve 3 Şubat 2024: Io'nun yakınından iki kez geçerek volkanik etkinliği gözlemledi.
• Ekim 2025: Üç yıl sürmesi planlanan ikinci uzatılmış görev başladı.

Bilimsel sonuçlar

Juno, Jüpiter hakkındaki pek çok yerleşik fikri sarstı. Mikrodalga radyometre, gezegenin kırmızı ve beyaz bulut kuşaklarının yüzlerce kilometre derinliğe uzandığını, ancak iç kısmın düzgün karışmadığını gösterdi. Kütleçekim ölçümleri, Jüpiter'in keskin sınırlı katı bir çekirdek yerine, parçaları hidrojen ve helyumla karışmış "bulanık" bir çekirdeğe sahip olduğunu düşündürdü.

Kutupların üzerinden geçen sonda, her iki kutupta da kararlı biçimde kümelenmiş siklonlar olduğunu ortaya koydu. Büyük Kırmızı Leke'nin bulut tepelerinin 300 kilometreden daha aşağısına uzandığı hesaplandı. Juno ayrıca Jüpiter'deki şimşeklerin önceki tahminlerden farklı biçimde oluştuğunu gösterdi ve manyetik alanın beklenenden çok daha düzensiz olduğunu ölçtü.

Yolculuk sırasında güneş panellerine çarpan toz parçacıklarının analizi, gece gökyüzündeki zodyak ışığının kaynağının kuyruklu yıldızlar değil Mars kökenli toz olabileceğini öne sürdü. Ekim 2024'teki güçlü bir Güneş patlamasının Jüpiter'in manyetosferini üçte birine kadar sıkıştırdığı da Juno tarafından gözlendi.

İkinci uzatılmış görevde Juno, Jüpiter'in iç radyasyon kuşaklarına, halkalarına ve Thebe, Amalthea, Adrastea, Metis gibi az bilinen iç uydulara odaklanıyor. NASA, sondanın kasıtlı olarak Jüpiter'e daldırılması planından vazgeçti; Juno temas kesilene kadar yörüngede çalışmayı sürdürecek.

Juno'nun gözlemleri yalnızca Jüpiter'le sınırlı kalmadı. Nisan 2020'de gezegene çarpan ve kütlesinin 250 ile 5.000 kilogram arasında olduğu tahmin edilen bir göktaşının parlamasını kaydetti. Radyasyon kasası, içerideki elektroniğe ulaşan radyasyonu yaklaşık 800 kat azaltarak sondanın bu kadar uzun süre hayatta kalmasını sağlıyor.

Bilmeye değer

• Juno, Galileo Galilei, Jüpiter ve Juno'yu temsil eden üç Lego figürü ile Galileo'ya adanmış bir plaket taşıyor.
• Görev başlangıçta 2018'de bitecekti; NASA önce Eylül 2025'e, sonra Eylül 2028'e kadar uzattı.
• Juno, Jüpiter'in bulut tepelerinin üzerinden saatte yaklaşık 209.000 kilometre hızla geçiyor.
• Görevin başlangıçtaki maliyeti yaklaşık 700 milyon dolar olarak öngörülmüştü.
• Juno, Jüpiter'e varmak için yaklaşık 2,8 milyar kilometre yol kat etti; bu, Dünya-Güneş uzaklığının yaklaşık 19 katı.