Aditya-L1

Aditya-L1, Hindistan Uzay Araştırma Örgütü'nün (ISRO) Güneş'i incelemek için gönderdiği ilk özel gözlemevidir. Adı Sanskritçede "Güneş" anlamına gelen Aditya ile aracın bulunduğu Lagrange noktası L1'in birleşiminden oluşur. 2 Eylül 2023'te PSLV roketiyle fırlatılan araç, 6 Ocak 2024'te Dünya ile Güneş arasında, Dünya'dan yaklaşık 1,5 milyon kilometre uzaktaki L1 noktası çevresindeki hale yörüngesine yerleşti. Bu konum, Güneş'in tutulma ya da gölge olmadan kesintisiz izlenmesine olanak tanır. Projenin yöneticisi Nigar Shaji'dir. Görev, Hindistan'ın uzay biliminde yeni bir alana adım atması olarak görülüyor.

Görevin amacı

Güneş fiziğinin en büyük çözülmemiş sorularından biri, Güneş'in dış atmosferi olan koronanın neden yaklaşık 2 milyon dereceye ulaştığı, oysa altındaki yüzeyin yaklaşık 6.000 derece olduğudur. Aditya-L1'in hedefleri şöyle:

• Kromosfer ve koronanın ısınma mekanizmalarını incelemek
• Koronal kütle atımlarının (CME) ve Güneş patlamalarının kökenini anlamak
• Güneş rüzgârının kaynağını, bileşimini ve hızlanmasını araştırmak
• Uzay havasını, yani Güneş etkinliğinin Dünya çevresine etkisini izlemek
• L1 noktasındaki parçacık, plazma ve manyetik alan ortamını yerinde ölçmek

Görev ilk olarak 2008'de alçak Dünya yörüngesinde çalışacak 400 kilogramlık küçük bir koronagraf olarak düşünülmüştü; kapsamı zamanla genişletilip L1'e taşındı.

L1 noktası, Dünya ile Güneş'in kütleçekimlerinin bir uzay aracının Dünya ile aynı sürede Güneş çevresinde dolanmasını sağlayacak biçimde dengelendiği özel bir konumdur. Bu nokta tam anlamıyla kararlı değildir; bu nedenle araçlar doğrudan noktaya değil, onun çevresinde geniş bir "hale" yörüngesine yerleştirilir ve zaman zaman küçük düzeltme manevraları yapılır. Aditya-L1 de 2024 boyunca birkaç istasyon koruma manevrasıyla yörüngesini korudu. Bu konumda bulunmanın bir başka avantajı, Güneş'ten gelen parçacıkların ve manyetik bulutların Dünya'ya ulaşmadan yaklaşık bir saat önce ölçülebilmesidir.

Uzay aracı ve araçları

Yaklaşık 1.500 kilogramlık uydu yedi bilim aleti taşır; dördü Güneş'i uzaktan gözler, üçü bulunduğu ortamı yerinde ölçer:

• VELC (Görünür Işık Salma Çizgisi Koronagrafı): Ana alettir; koronanın yüksek çözünürlüklü görüntüsünü ve tayfını alır.
• SUIT (Güneş Morötesi Görüntüleme Teleskobu): 200-400 nanometre arasında 11 filtreyle Güneş'in yakın morötesi görüntülerini çeker.
• SoLEXS: Güneş'in yumuşak X-ışını akısını sürekli ölçer.
• HEL1OS: Güneş patlamalarını sert X-ışınlarında inceler.
• ASPEX ve PAPA: Güneş rüzgârı parçacıklarını ve plazmasını ölçer.
• MAG: 6 metrelik bir kolun üzerindeki iki algılayıcıyla gezegenler arası manyetik alanı ölçer.

Yolculuk ve önemli anlar

• 2 Eylül 2023: Sriharikota'dan PSLV-C57 ile fırlatıldı; yaklaşık bir saat sonra hedef yörüngeye ulaştı.
• Eylül 2023: Dört Dünya yörüngesi manevrasının ardından L1'e transfer yörüngesine geçti; 30 Eylül'de Dünya'nın çekim etkisinden çıktı.
• 31 Aralık 2023: Yoldayken SUIT, bir X sınıfı Güneş patlamasını ve kütle atımını yakın morötesinde görüntüledi.
• 6 Ocak 2024: Fırlatmadan 126 gün sonra L1 çevresindeki hale yörüngesine girdi.
• 11 Ocak 2024: 6 metrelik manyetometre kolu yaklaşık 9 saniyede açıldı.
• Mayıs 2024: Güçlü Güneş fırtınası sırasında Chandrayaan-2 ve XPoSat ile birlikte gözlem yaptı.
• 2 Temmuz 2024: L1 çevresindeki ilk tam turunu (yaklaşık 178 gün) tamamladı.
• 6 Ocak 2025: İlk bilim verileri dünya bilim topluluğuna açıldı; ikinci veri seti Şubat 2025'te paylaşıldı.
• Ocak 2026: ISRO ilk gözlem döngüsü için araştırma önerisi çağrısına çıktı; ESA ile ortak bir veri çalıştayı düzenlendi.

Bilimsel sonuçlar

VELC, 27 Mayıs 2024'te Güneş yüzeyinin yaklaşık 130.000 kilometre üzerinde oluşan ve saniyede yaklaşık 1.700 kilometre hızla ilerleyen şok dalgalarının yer radyo teleskoplarıyla birlikte tespit edilmesine katkı sağladı. 2025'te VELC verileriyle bir koronal kütle atımının görünür ışıkta ilk tayfsal gözlemi yapıldı ve Güneş'e çok yakın bölgede elektron yoğunluğu, sıcaklık ve hız gibi özellikleri hesaplandı. MAG ölçümleri, 2024'teki Güneş fırtınaları sırasında gezegenler arası manyetik alanın sakin döneme göre belirgin biçimde güçlendiğini gösterdi. 2026'da yayımlanan bir analiz ise 2024'teki 47 büyük X sınıfı patlama sırasında Güneş yüzeyinde gözlenen demir floresansını ayrıntılı olarak inceledi. Görevin planlanan süresi yaklaşık beş yıldır.

Uzay havası, uydu iletişiminden elektrik şebekelerine kadar pek çok teknolojiyi etkileyebilir. Güçlü bir koronal kütle atımı, uydularda arızalara, uzun mesafeli radyo iletişiminde kesintilere ve yüksek enlemlerde kutup ışıklarına yol açar. Aditya-L1'in verileri bu olayların önceden kestirilmesine yardımcı olacak bilgi birikimine katkı sağlıyor.

Bilmeye değer

• L1 noktası Dünya-Güneş uzaklığının yalnızca yüzde birine karşılık gelir, ama Güneş'i hiç kesintisiz görmeye yeter.
• Araç bir tam hale turunu yaklaşık 178 günde tamamlıyor.
• SUIT'in Aralık 2023'teki gözlemi, bir Güneş patlamasının yakın morötesi ışıkta görüntülendiği ilk gözlem olarak duyuruldu.
• ESA'nın operasyon merkezi, yolculuk ve yörünge belirleme sırasında ISRO'ya destek verdi.