Uzaya Dönüş (Return to Space)

Temmuz 2011'de uzay mekiği Atlantis son kez indiğinde, Amerika Birleşik Devletleri kendi topraklarından astronot gönderme yeteneğini kaybetti. Sonraki dokuz yıl boyunca NASA astronotları Uluslararası Uzay İstasyonu'na ancak Rusya'nın Soyuz araçlarında koltuk satın alarak ulaşabildi. Mayıs 2020'de iki astronotun Florida'dan özel bir şirketin aracıyla yörüngeye çıkması bu dönemi kapattı. Netflix belgeseli Uzaya Dönüş, bu dönüşün hikâyesini; küçük bir şirketin başarısız ilk denemelerinden insanlı uçuşa uzanan yaklaşık yirmi yıllık serüvenini anlatıyor.

Konusu

Belgesel, SpaceX'in ilk roketi Falcon 1'in art arda gelen başarısız fırlatmalarıyla başlıyor ve şirketin iflasın eşiğinden nasıl döndüğünü gösteriyor. Ardından daha büyük Falcon 9 roketinin geliştirilmesi, roket gövdelerinin Dünya'ya geri indirilip yeniden kullanılması için yapılan sayısız deneme ve Crew Dragon kapsülünün insan taşıyacak şekilde sertifikalandırılma süreci anlatılıyor.

Hikâyenin merkezinde ise Demo-2 görevinin astronotları Bob Behnken ve Doug Hurley var. Her ikisi de uzay mekiğiyle uçmuş deneyimli astronotlar; aynı zamanda eşleri de astronot olan iki aile babası. Belgesel, mühendislerin teknik sınavlarını, astronotların kişisel kaygılarını ve fırlatma gününe giden heyecanlı geri sayımı birlikte izletiyor.

Yapım ve oyuncular

Uzaya Dönüş'ü, tırmanışçı Alex Honnold'un ipsiz tırmanışını anlatan Free Solo ile Oscar kazanan Jimmy Chin ve Elizabeth Chai Vasarhelyi yönetti. Belgeselde SpaceX'in kurucusu Elon Musk, şirketin üst yöneticisi Gwynne Shotwell, baş mühendisi Hans Koenigsmann, dönemin NASA yöneticisi Jim Bridenstine ve eski NASA yönetici yardımcısı Lori Garver gibi isimler konuşuyor. Popüler uzay anlatıcısı Tim Dodd da belgeselde yer alıyor.

Film 7 Nisan 2022'de Netflix'te yayımlandı. Eleştirmenlerin yorumları karışıktı: bazıları belgeseli fazlasıyla şirket tanıtımına benzetip eksikliklerden söz etmemekle eleştirdi, bazıları ise fırlatma görüntülerinin büyüsünü ve hayalperest mühendislerin hikâyesini etkileyici buldu. İzlerken bu tartışmayı akılda tutmak faydalı olabilir.

Bilim ne diyor?

Belgeselin anlattığı en büyük teknik devrim, roketlerin yeniden kullanılabilmesi. Geleneksel roketlerde her fırlatmada milyonlarca dolarlık birinci kademe okyanusa düşer ve kaybolurdu. Falcon 9'un birinci kademesi ise ayrıldıktan sonra motorlarını yeniden ateşleyip yavaşlıyor, ızgara kanatçıklarla yönünü buluyor ve dik olarak bir iniş alanına ya da okyanustaki insansız bir platforma konuyor. İlk başarılı karaya iniş Aralık 2015'te gerçekleşti. Bu teknik, fırlatma maliyetlerini önemli ölçüde düşürdü ve uzay endüstrisinin işleyişini değiştirdi.

Demo-2 görevi 30 Mayıs 2020'de Kennedy Uzay Merkezi'nin tarihî 39A rampasından fırlatıldı; burası Apollo ve uzay mekiği görevlerinin de başladığı yerdi. Crew Dragon ertesi gün istasyona otomatik olarak kenetlendi. Astronotlar istasyonda iki aydan biraz fazla kaldıktan sonra Ağustos 2020'de Meksika Körfezi'ne paraşütle indi. Bu, NASA'nın uzun süredir planladığı Ticari Mürettebat Programı'nın ilk insanlı test uçuşuydu. Belgeselde gösterilen kapsülün ekran tabanlı kontrol panelleri de dikkat çekici: uzay mekiğinin yüzlerce düğmesinin yerini dokunmatik ekranlar almış durumda.

Belgeselin anlattığı dönüşüm, bugün uzay araştırmalarının nasıl yürütüldüğünü de değiştirdi. NASA eskiden uzay araçlarını kendisi tasarlayıp sahiplenirken, Ticari Mürettebat Programı'yla birlikte özel şirketlerden hizmet satın alan bir müşteriye dönüştü. Bu model, maliyetleri düşürürken ajansın kaynaklarını Ay'a dönüş gibi daha uzak hedeflere ayırmasını sağladı. Demo-2'den sonra Crew Dragon, Uluslararası Uzay İstasyonu'na düzenli mürettebat taşıyan bir araç hâline geldi ve farklı ülkelerden astronotları yörüngeye götürdü. Türkiye'nin ilk astronotu Alper Gezeravcı da Ocak 2024'te Axiom Space şirketinin Ax-3 görevi kapsamında bir Crew Dragon kapsülüyle istasyona gitti. Aynı yılın haziran ayında Tuva Cihangir Atasever de Virgin Galactic aracıyla bir yörünge altı uçuş gerçekleştirdi. Bu nedenle Uzaya Dönüş, Türk izleyiciler için de yakın tarihin önemli bir arka planını anlatıyor. Belgeseli izledikten sonra bu görevlerin görüntülerine bakmak, ticari uzay çağının ne kadar hızlı ilerlediğini çok net gösteriyor.

Neden izlemeli?

Uzaya Dönüş, roket mühendisliğinin ne kadar zor ve başarısızlıkla dolu bir uğraş olduğunu çarpıcı görüntülerle gösteriyor. Patlayan roketler, devrilen iniş denemeleri ve bunların ardından gelen başarılar, mühendisliğin deneme-yanılmayla nasıl ilerlediğinin iyi bir örneği. Astronotların aileleriyle geçirdiği anlar ise teknik hikâyeye insani bir boyut katıyor. Belgeselin tanıtım havasına eleştirel bir gözle bakmak şartıyla, yakın dönem uzay tarihinin önemli bir dönüm noktasını anlamak için izlenmeye değer. Özellikle fırlatma günü sahneleri, kontrol odasındaki gerilimi ve astronotların ailelerinin yaşadığı heyecanı birlikte göstererek belgeselin en akılda kalan bölümünü oluşturuyor. Roket teknolojisine meraklı gençler için de mühendislik kararlarının arka planını görmek açısından öğretici bir kaynak.

Kısaca

• Yıl: 2022
• Yönetmenler: Jimmy Chin, Elizabeth Chai Vasarhelyi
• Süre: 128 dakika
• Konu: SpaceX Crew Dragon Demo-2 görevi
• Nerede izlenir: Netflix