Cosmic Voyage

Cosmic Voyage, evrendeki büyüklükleri tek bir kesintisiz kamera hareketiyle anlatmaya çalışan 36 dakikalık bir IMAX belgeseli. Bayley Silleck'in yönettiği, Jeffrey Marvin ile birlikte yapımcılığını üstlendiği film, Smithsonian Enstitüsü'ne bağlı Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'nin sunumuyla 1996'da gösterime girdi; anlatıcısı Morgan Freeman. 1997'de En İyi Kısa Belgesel dalında Oscar'a aday gösterilen film, dünyanın dört bir yanındaki IMAX salonlarında oynadı. Aynı adı taşıyan 1936 yapımı Sovyet bilimkurgu filmiyle karıştırılmamalı.

Konusu

Film, İtalya'nın Venedik kentindeki bir kutlamada başlıyor. Kamera buradan yavaş yavaş geri çekiliyor: önce kent, sonra İtalya, Dünya, Güneş Sistemi, Samanyolu, galaksi kümeleri ve sonunda gözlemlenebilir evrenin sınırı. Ardından yön tersine dönüyor; görüntü Dünya'ya geri iniyor, Hollanda'daki Kinderdijk'te bir su yolunun kenarındaki bir yaprağın üzerindeki su damlasına giriyor ve molekül, atom, çekirdek düzeylerini geçerek atom altı parçacıklara, kuarklara kadar iniyor. Toplamda kırk iki büyüklük mertebesi, yani her adımda on kat büyüyen ya da küçülen kırk iki basamaklık bir yolculuk.

Bu ana iskeletin arasına kısa bilimsel duraklar yerleştirilmiş: Büyük Patlama kuramı, kara delikler ve Güneş Sistemi'nin oluşumu. Film ayrıca ABD'deki Fermilab'in Tevatron parçacık hızlandırıcısında bir yolculuğu canlandırıyor ve atom çarpışmasını görselleştiriyor.

Bir fikrin soy ağacı

Cosmic Voyage'ın yapısı yeni değil. Hollandalı eğitimci Kees Boeke'nin 1957'de yayımlanan Cosmic View (Kozmik Bakış) adlı kitabı, ölçeği adım adım büyüten ve küçülten bir anlatı kurmuştu. Bu fikir daha sonra Eva Szasz'ın Cosmic Zoom'u ve Charles ile Ray Eames'in eğitim filmlerinin klasiği Powers of Ten (On'un Kuvvetleri) ile sinemaya taşındı. Cosmic Voyage, aynı fikri IMAX'in dev perdesine ve 1990'ların bilgisayar grafiklerine uyarlıyor. Filmin bazı sahneleri ABD'nin Utah eyaletindeki Canyonlands Ulusal Parkı'nda çekildi; müzikleri David Michael Frank'e ait.

Merdivenin basamakları

Filmin kırk iki basamağını somutlaştırmak için birkaç durak işe yarıyor. Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklık olarak tanımlanan astronomik birim yaklaşık 149,6 milyon kilometre; Güneş'ten çıkan ışık bu yolu yaklaşık 499 saniyede, yani sekiz dakikadan biraz fazla sürede alıyor. Bir üst basamakta Samanyolu var: çapı yaklaşık 87 bin ışık yılı olan, 100 ile 400 milyar arasında yıldız barındıran çubuklu sarmal bir galaksi. Güneş Sistemi, galaksinin merkezinden yaklaşık 27 bin ışık yılı uzakta, Orion Kolu'nun iç kenarında yer alıyor. Samanyolu da Yerel Grup'un, o da Başak Üstkümesi'nin bir parçası.

Ters yönde de baş döndürücü bir iniş var. Bir atom tipik olarak yaklaşık 100 pikometre genişliğinde; bir insan saç teli kabaca bir milyon karbon atomu eninde. Atomun neredeyse bütün kütlesini taşıyan çekirdek ise atomun kendisinden 27 bin ile 60 bin kat daha küçük: hidrojenin çekirdeği, yani tek bir proton, yaklaşık 1,7 femtometre çapında. Filmin damla içine dalan sahneleri, bu ölçeklerin hiçbirinin sıradan bir mikroskopla görülemeyeceğini hatırlatıyor; çünkü atomlar görünür ışığın en kısa dalga boyundan bile küçük.

Bilimsel karne

Ölçek filmlerinin en güçlü yanı, sezgimizin tamamen yetersiz kaldığı büyüklükleri sıraya dizerek kavranabilir kılmaları. Cosmic Voyage da bu konuda başarılı: izleyici, bir insan bedeninin evrenin büyüklük merdiveninde kabaca ortalarda bir yerde durduğunu, aşağıya doğru da yukarıya doğru da şaşırtıcı derinlikte bir dünya olduğunu hissediyor.

Ancak bazı noktaların bugünkü bilgiyle güncellenmesi gerekiyor. Film çekildiğinde evrenin hızlanarak genişlediği henüz bilinmiyordu; bu keşif 1998'de, iki bağımsız ekibin uzak Ia türü süpernovaları ölçmesiyle geldi ve karanlık enerji kavramını gündeme taşıdı. Benzer şekilde gözlemlenebilir evrenin büyüklüğüne dair rakamlar da bugün daha kesin. Güncel hesaplara göre gözlemlenebilir evrenin yarıçapı yaklaşık 46,5 milyar ışık yılı, yani çapı 93 milyar ışık yılı civarında. Bu sayı evrenin yaşı olan yaklaşık 13,8 milyar yıldan çok daha büyük; çünkü ışığın yola çıktığı andan bu yana uzayın kendisi de genişledi. Filmde "evrenin kıyısı" olarak gösterilen yer de gerçek bir duvar değil; yalnızca ışığının bize ulaşabildiği bölgenin sınırı.

Mikro dünya tarafında da benzer bir not düşmek gerek. Atomu, çekirdeği ve kuarkları gösteren görseller, aslında görülemeyecek şeylerin sanatsal temsilleri. Kuarklar gerçekte küçük renkli toplar değil; kuantum mekaniğinin tarif ettiği, kesin konumu ve sınırları olmayan nesneler. Film bu temsilleri bir anlatım aracı olarak kullanıyor ve amacı açısından bu kabul edilebilir bir seçim. Tevatron sahnesi ise filmi kendi döneminin bir belgesi hâline getiriyor: Fermilab'deki bu hızlandırıcı, CERN'in Büyük Hadron Çarpıştırıcısı kurulana kadar dünyanın en yüksek enerjili çarpıştırıcısıydı; Standart Model'in öngördüğü son temel fermiyon olan üst kuark 1995'te orada keşfedildi. Tevatron 2011'de kapandı.

Etkisi

Cosmic Voyage, Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'nin desteğiyle uzun yıllar boyunca bilim müzelerinin IMAX salonlarında gösterildi ve DVD olarak da yayımlandı. Morgan Freeman'ın sesi, sonraki yıllarda Through the Wormhole gibi bilim belgesellerinde de karşımıza çıkacaktı; onu bu dünyada ilk kez duyanlar için Cosmic Voyage küçük bir başlangıç noktası. Evrenin büyüklüğünü ve genişlemesini daha ayrıntılı ele alan yapımlar arasında Evren Nasıl İşler ve Kozmos dizileri, bu kısa filmin açtığı kapıdan devam etmek için iyi seçenekler.

Kısaca

• Tür: IMAX kısa belgesel, 36 dakika, 1996.
• Yönetmen: Bayley Silleck; anlatıcı Morgan Freeman.
• Sunan: Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi.
• Konu: Gözlemlenebilir evrenin sınırından kuarklara kırk iki büyüklük mertebesi.
• Ödül: 1997 En İyi Kısa Belgesel Oscar adaylığı.
• Bilim: Ölçek anlatımı güçlü; evrenin hızlanan genişlemesi gibi sonraki keşifleri içermiyor.