Hidden Universe 3D

Hidden Universe 3D, gökbilim görüntülerini dev perdede üç boyutlu olarak izletmeyi amaçlayan bir IMAX belgeseli. Russell Scott'ın yazıp yönettiği film 2013'te IMAX 3D ve dev ekran salonlarında gösterime girdi. Anlatıcı, Altın Küre ödüllü İngiliz oyuncu Miranda Richardson. Avustralya yapımı film, December Cinema Productions tarafından Film Victoria, Swinburne Teknoloji Üniversitesi ve Avrupa Güney Gözlemevi (ESO) ile birlikte hazırlandı; ABD'nin tanınmış dev ekran belgeseli şirketi MacGillivray Freeman Films da yapıma ortak oldu.

Konusu

Filmin vaadi basit ama iddialı: dünyanın en güçlü teleskoplarıyla elde edilmiş gerçek görüntüleri, ilk kez üç boyutlu olarak dev perdede göstermek. İzleyici evrenin en eski galaksilerine bakıyor, renkli gaz ve toz bulutlarının içinde doğan yıldızları izliyor, Mars'ın yüzeyinde dolaşıyor ve Güneş'e ait çarpıcı görüntülerle karşılaşıyor. Yapımcılara göre bu görüntüler, evrenin kökeni ve evrimi hakkında yeni bir bakış açısı sunuyor.

Bir anlatı filminden çok bir gökyüzü gezisi gibi kurgulanan belgesel, bilimsel içeriğini gökbilimcilerle birlikte hazırlanan bir çerçeveye oturtuyor. Filmin resmî sitesinde öne çıkarılan iki gökbilimci, yapımın bilimsel arka planını temsil ediyor: Melbourne Üniversitesi'nde öğretim görevlisi olan kozmolog Gregory Poole ve Swinburne Üniversitesi'nin Astrofizik ve Süperbilgisayar Merkezi'nde araştırmacı olan astrofizikçi Jonathan Whitmore.

Yapım

Film, December Media'nın dev ekran salonları için çektiği ilk yapım. Yapımcılığını Stephen Amezdroz üstlendi; yürütücü yapımcılar arasında Tony Wright, George Adams ve James Vernon var. Müzikleri Dale Cornelius besteledi. ESO'nun yapımcı ortaklar arasında yer alması filmin içeriği açısından önemli: 1962'de kurulan bu hükümetler arası kuruluş, kuzey Şili'deki gözlemevlerinde dünyanın en büyük ve en gelişmiş yer tabanlı teleskoplarından bazılarını işletiyor. Bunlar arasında dört adet 8,2 metrelik ana teleskoptan oluşan Çok Büyük Teleskop (VLT) ve Mart 2013'te tamamlanan, milimetre ve milimetre altı dalga boylarında gözlem yapan Atacama Büyük Milimetre Dizisi (ALMA) bulunuyor.

Filmin bilimsel danışmanlarının çalışma alanları da belgeselin konularıyla örtüşüyor. Poole, evrenin en büyük yapılarının doğasını ve evrimini süperbilgisayar benzetimleri ve istatistik yöntemlerle inceliyor; 200 bin galaksiyi kapsayan WiggleZ Karanlık Enerji Taraması'nın üyesi. Whitmore ise tayfölçüm (spektroskopi) uzmanı; ışık hızı gibi evrensel sabitlerin gerçekten sabit olup olmadığını araştıran bir ESO programında yer alıyor ve Subaru, Keck ve VLT gibi dev teleskoplarda gözlem yapmış.

Bilimsel karne

Filmin en güçlü yanı, gösterdiği görüntülerin kurgu değil, gerçek gözlem verisi olması. Ancak izleyicinin bilmesi gereken birkaç önemli nokta var. Birincisi, teleskop görüntüleri aslında iki boyutlu. Bir bulutsuyu ya da galaksiyi gökyüzüne yansımış bir fotoğraf olarak görürüz; içindeki yapıların bize olan uzaklık farkları doğrudan ölçülemez. Dolayısıyla üç boyutlu sahneler, gerçek görüntülerin bilimsel bilgiler ve tahminlerle derinlik kazandırılmış yorumları. Bu bir kusur değil, ama "gerçek görüntü" ifadesini doğru okumak gerekiyor: renkler ve şekiller gerçek, derinlik ise büyük ölçüde yeniden kurgu.

İkincisi, uzay görüntülerindeki renkler çoğu zaman "yanlış renk" ya da temsilî renklerdir. Gökbilimciler insan gözünün göremediği kızılötesi, morötesi ya da radyo dalga boylarında yapılan gözlemlere görünür renkler atayarak farklı gazları, sıcaklıkları ve yapıları ayırt edilebilir hâle getirir. Filmdeki parlak, canlı bulutsular bu yöntemle hazırlanmış görüntülere dayanıyor. Yani bir uzay aracıyla bu bulutsuların yanına gitseydik, büyük olasılıkla çok daha soluk bir manzarayla karşılaşırdık.

Mars bölümü ise filmin çekildiği dönemin heyecanını yansıtıyor. NASA'nın Curiosity keşif aracı Ağustos 2012'de Gale Krateri'ne inmişti ve film gösterime girdiğinde Mars'tan gelen yeni görüntüler hâlâ taptazeydi. Filmin resmî sitesinin eğitim bölümünde de Curiosity'nin neden önemli olduğunu anlatan içeriklere yer verilmişti. Başlangıçta iki yıllık olarak planlanan görev süresiz uzatıldı ve Curiosity 2026 itibarıyla Mars'ta on dört yılı geride bırakmış durumda.

Yerden mi, uzaydan mı?

Belgeselin dolaylı olarak anlattığı bir başka konu, yer ve uzay teleskoplarının birbirini nasıl tamamladığı. Uzay teleskopları atmosferin bulanıklaştırıcı ve bazı dalga boylarını emici etkisinden kurtulur; buna karşılık yer teleskopları çok daha büyük aynalarla inşa edilebilir ve bakımları kolaydır. ESO bu alanda öncü teknolojilerle tanınıyor: 3,6 metrelik Yeni Teknoloji Teleskobu, aynanın şeklini sürekli düzelten "aktif optik" yönteminin ilk uygulayıcılarından biriydi. Kurumun şu anda inşa ettiği Aşırı Büyük Teleskop (ELT) ise 39,3 metre çaplı, parçalı bir aynayla tamamlandığında dünyanın en büyük optik yansıtıcı teleskobu olacak. Filmin gösterime girdiği 2013'te tamamlanan ALMA ise Avrupa, Kuzey Amerika, Doğu Asya ve Şili'nin ortak projesi olarak bugüne kadarki en büyük yer tabanlı gökbilim projesi. Kısacası belgeselin "gizli evren" dediği şey, farklı dalga boylarında ve farklı yerlerden bakan çok sayıda gözün ortak ürünü.

Etkisi

Hidden Universe 3D, bir üniversite, bir bölgesel film kurumu ve uluslararası bir gözlemevinin aynı dev ekran projesinde buluştuğu bir yapım. Film, uzay teleskoplarının yanı sıra yerdeki dev teleskopların da evren görüntülerine ne kadar katkı sağladığını gösteriyor. Teleskop görüntüleriyle hazırlanan daha yeni bir dev ekran yapımı merak edenler, James Webb Uzay Teleskobu'nun görüntülerine dayanan Deep Sky belgeseline, Hubble'ın bakım görevini anlatan Hubble 3D'ye göz atabilir.

Kısaca

• Tür: IMAX 3D belgesel, 2013, Avustralya.
• Yönetmen: Russell Scott; anlatıcı Miranda Richardson.
• Ortaklar: Film Victoria, Swinburne Teknoloji Üniversitesi, Avrupa Güney Gözlemevi (ESO), MacGillivray Freeman Films.
• Konu: İlk galaksiler, yıldız doğum bölgeleri, Mars yüzeyi ve Güneş.
• Bilim: Gerçek teleskop verisi; ancak üç boyut ve renkler büyük ölçüde yorum.