Roving Mars

Roving Mars, NASA'nın Mars Exploration Rover (Mars Keşif Aracı) görevini ve bu görevin iki kahramanı Spirit ile Opportunity'yi anlatan 40 dakikalık bir IMAX belgeseli. George Butler'ın yönettiği, Frank Marshall'ın da yapımcıları arasında yer aldığı film, 27 Ocak 2006'da Walt Disney Pictures etiketiyle gösterime girdi. Giriş bölümünü Paul Newman seslendiriyor, müzikler ise Philip Glass imzalı. Filmin adı, görevin baş araştırmacısı Steve Squyres'ın aynı adlı kitabıyla ortak.

Konusu

Belgesel, bir Mars aracının doğumundan başlıyor. Jet İtki Laboratuvarı'ndaki (JPL) mühendislerin araçları tasarlayıp test etmesi, ardından fırlatma ve aylar süren yolculuk geliyor. Filmin en gerilimli bölümü, her uzay meraklısının bildiği o "dehşet dakikaları": atmosfere giriş, paraşüt açılması ve araçların hava yastıklarıyla sarılı hâlde Mars yüzeyinde sekerek durması. Ardından ikiz araçlar gezegenin iki ayrı yüzünde çalışmaya başlıyor ve geçmişte Mars'ta su bulunduğuna dair izleri aramaya koyuluyor.

İzleyici, mutlu sonu baştan bilse de film bu süreci bir macera gibi kuruyor. Boston Globe eleştirmeninin ifadesiyle Butler, sonucun bilinmesine rağmen hikâyeye ciddi bir dram katmayı başarıyor.

Yapım

Butler'ın karşılaştığı en büyük sorun, anlatmak istediği olayların kamerayla çekilememesiydi. Mars'ta araçları dışarıdan görüntüleyecek kimse yoktu. Bu yüzden film, gerçek Mars fotoğraflarını sınırlı ölçüde kullanıyor; sahnelerin büyük kısmı, araçlardan ve diğer Mars sondalarından gelen fotoğraf ve verilere dayanan bilgisayar canlandırmalarından oluşuyor. Filmin bütçesi bir milyon dolar civarındaydı; yapımda Walt Disney Pictures, Butler'ın White Mountain Films şirketi ve The Kennedy/Marshall Company birlikte çalıştı. Görüntü yönetmeni T.C. Christensen.

Philip Glass'ın müziği, Lakeshore Records tarafından 27 Haziran 2006'da albüm olarak yayımlandı. Albümde İzlandalı grup Sigur Rós'un "Glósóli" şarkısı da yer alıyor.

Gerçek görev: Spirit ve Opportunity

Filmin çekildiği sırada görevin nasıl sonuçlanacağı henüz bilinmiyordu; bugünden bakınca hikâye çok daha etkileyici. Spirit, 4 Ocak 2004'te Gusev Krateri'ne indi. İkizi Opportunity, 7 Temmuz 2003'te fırlatılmıştı ve 25 Ocak 2004'te gezegenin öbür yüzündeki Meridiani Planum'a indi. Her iki aracın da planlanan görev süresi yalnızca 90 sol, yani 92,5 Dünya gününden biraz azdı.

Spirit, planlanan sürenin yirmi katından fazla çalıştı ve 600 metre olarak planlanan yol yerine 7,73 kilometre yol aldı. 2009'da yumuşak kuma saplandı, bir süre sabit bir bilim istasyonu olarak çalıştıktan sonra 22 Mart 2010'da son kez iletişim kurdu. Opportunity ise efsaneleşti: güneş panellerinin rüzgârla temizlenmesi ve toz fırtınalarında kış uykusuna yatırılmasıyla 5.111 sol, yani 14 yılı aşkın süre çalıştı ve 45,16 kilometre yol katetti. Haziran 2018'deki gezegen çapındaki toz fırtınasından sonra bir daha sesi gelmedi; NASA görevi 13 Şubat 2019'da tamamlanmış ilan etti. Bu uzun yolculuğun hikâyesini İyi Geceler Oppy belgeseli anlatıyor; Roving Mars onun ilk perdesi gibi izlenebilir.

Opportunity'nin uzun kariyerinde filmin anlattığı ilk ayların çok ötesine geçen duraklar var. Araç, iniş yaptığı küçük Eagle Krateri'nden sonra iki yılı aşkın süre Victoria Krateri'ni inceledi, bulduğu göktaşlarının en bilineni olan "Heat Shield Rock"ı inceledi ve 2011'de, bilim insanlarının "ikinci iniş alanı" olarak gördüğü Endeavour Krateri'ne ulaştı. Spirit'in adı ise NASA'nın desteklediği bir öğrenci kompozisyon yarışmasıyla seçilmişti. İki aracın da bu kadar uzun yaşamasının sırrı, beklenmedik bir müttefikti: Mars rüzgârları zaman zaman güneş panellerindeki tozu temizleyerek araçlara yeniden enerji kazandırdı. Bu, filmin çekildiği dönemde kimsenin öngöremediği bir şanstı ve görevin bugün NASA'nın en başarılı girişimlerinden biri sayılmasında büyük pay sahibi.

Bilimsel karne

Bilgisayar canlandırmalarına dayanan bir belgesel için sorulması gereken soru, bu görüntülerin ne kadar güvenilir olduğu. Filmin canlandırmaları gerçek araç verileri ve fotoğraflarına dayandığı için genel hatlarıyla doğru bir Mars tablosu çiziyor: kayalık, tozlu, ince atmosferli bir dünya ve onun üzerinde güneş enerjisiyle çalışan, Dünya'dan gönderilen komutlarla yavaş yavaş ilerleyen iki robot. İnişte hava yastıklarının kullanılması da gerçek; Spirit ve Opportunity yüzeye bu yöntemle indi.

Belgeselin bilimsel çekirdeği, görevin asıl hedefi olan su arayışı. Görevin amacı, geçmişte su etkinliğine dair ipuçları taşıyan kaya ve toprakları bulup incelemekti. Filmde de yer alan ve yaban mersinine benzetilen küçük küreler, Opportunity'nin Meridiani Planum'da bulduğu en ünlü işaretlerden biri oldu. Eleştirmenlerin bir kısmı, gerçek fotoğrafların azlığından ve fazla canlandırma kullanılmasından yakındı; Los Angeles Times filmin büyük bölümünün bilgisayar simülasyonlarından oluşmasını hayal kırıklığı olarak niteledi. Bilimsel doğruluk açısından bu bir eksik değil, ama izleyiciye "bunu gerçekten Mars'ta gördük" duygusunu vermiyor.

Etkisi

Roving Mars, eleştirmenlerden genel olarak olumlu not aldı; Rotten Tomatoes'ta 37 eleştiri üzerinden yüzde 70 oranına sahip. Entertainment Weekly filme B− verirken, New York Post görüntülerini övdü. Film, Ocak 2009 itibarıyla 10 milyon doları aşan hasılat elde etmişti; Disney daha sonra filmi Blu-ray olarak da yayımladı. Bilimsel ayrıntıya önem veren kurmaca yapımlardan Marslı ile birlikte izlendiğinde, gerçek keşif ile kurgunun nasıl beslendiğini görmek için iyi bir ikili oluşturuyor.

Kısaca

• Tür: IMAX belgeseli, 40 dakika, 2006.
• Yönetmen: George Butler; yapımcılar arasında Frank Marshall; müzik Philip Glass.
• Konu: NASA'nın ikiz Mars keşif araçları Spirit ve Opportunity.
• Yöntem: Gerçek verilere dayalı bilgisayar canlandırmaları, sınırlı sayıda gerçek Mars fotoğrafı.
• Sonrası: 90 sol için tasarlanan araçlardan Opportunity 14 yılı aşkın süre çalıştı.