Mark Watney kimdir? Marslı'nın Kızıl Gezegen'de kalan botanikçisi

Mark Watney kimdir? Mark Watney, Amerikalı yazar Andy Weir'in 2011'de yayımladığı ilk romanı Marslı'nın (The Martian) kahramanı olan kurgusal bir NASA astronotudur. Ares 3 adlı insanlı Mars görevinin botanikçisi ve makine mühendisidir. Bir fırtına sırasında öldüğü sanılarak ekibi tarafından Mars'ta geride bırakılır ve bir sonraki görev gelene kadar elindeki sınırlı malzemeyle hayatta kalmak zorunda kalır. Watney'yi öne çıkaran şey kas gücü ya da olağanüstü bir yetenek değil; sorunları tek tek ele alan, hesap yapan ve en zor anında bile espriyi elden bırakmayan bir bilim insanı olmasıdır.

Hangi eserlerde geçer?

Bilgisayar programcısı olarak çalışan Weir, romanı 2009'da yazmaya başladı ve önce kendi internet sitesinde bölüm bölüm, ücretsiz olarak yayımladı. Okurların isteği üzerine kitabı Amazon Kindle'a koyabileceği en düşük fiyat olan 99 sentten sattı; e-kitap bilimkurgu satış listesinin tepesine çıktı ve üç ayda 35 bin adet sattı. Ardından Crown yayınevi baskı haklarını aldı ve roman 11 Şubat 2014'te basılı olarak çıktı. Bu baskıda küfürler azaltıldı, dil hataları ve bazı bilimsel yanlışlar düzeltildi. Kitap bugüne kadar 45'ten fazla dile çevrildi.

Karakteri beyazperdeye taşıyan yapım, Ridley Scott'ın yönettiği ve Drew Goddard'ın senaryosunu yazdığı Marslı'dır (2015). Weir, Watney'nin dünyasını kısa öykülerle de genişletti: 2015'te romanın öncesine uzanan Diary of an AssCan'i, kitabın onuncu yılında da 2024'te The Martian: Lost Sols'u ücretsiz yayımladı. 2016'da çıkan The Martian VR Experience adlı sanal gerçeklik yapımında ise izleyici Watney'nin yerine geçip filmdeki sahneleri yeniden yaşar.

Hikâyedeki yeri

Hikâye 2035'te geçer. Ares 3 ekibi, bir aylık yüzey çalışması için Mars'ın kuzeyindeki Acidalia Planitia ovasına inmiştir. Romanda altıncı solda, filmde ise on sekizinci solda (sol, Mars'taki bir güneş gününün adıdır) çıkan şiddetli bir fırtına, ekibi gezegenden kaldıracak olan yükselme aracını devirmekle tehdit eder. Ekip aceleyle araca koşarken Watney'ye romanda kopan bir anten, filmde ise savrulan bir parça çarpar; giysisinin telsizi ve yaşam belirtilerini ileten sistemi de devre dışı kalır. Komutan Melissa Lewis, onu öldü sanarak ekibin geri kalanıyla havalanmak zorunda kalır.

Watney yaralı ama hayattadır. Elinde ekibin yaşam modülü (Hab), gezgin araçlar ve sınırlı miktarda yiyecek vardır; Dünya'yla konuşacak uzun menzilli bir telsizi yoktur. Bir sonraki görev Ares 4'ün dört yıl sonra, yaklaşık 3.200 kilometre uzaktaki Schiaparelli kraterine ineceğini bilir. Roman büyük ölçüde Watney'nin tuttuğu görev günlüğünden oluşur; filmde bu günlük, kameraya konuştuğu video kayıtlarına dönüşür. Her bölümde yeni bir sorun çıkar ve Watney onu kâğıt kalemle, deneme yanılmayla çözmeye çalışır: Hab'ın içinde Mars toprağı ve ekibin atıklarıyla patates yetiştirir, artan roket yakıtından su elde eder, 1997'den beri Mars'ta duran Pathfinder iniş aracını bulup Dünya'yla bağlantı kurmanın yolunu arar.

Bu sırada Dünya'da NASA, uydu görüntülerinde iniş bölgesindeki değişiklikleri fark eder ve Watney'nin yaşadığını anlar. Hikâye bundan sonra iki koldan ilerler: Mars'ta tek başına uğraşan bir adam ve onu kurtarmak için zamanla yarışan bir kurum. Weir, karakterini kasten yalnızlığa ve bunalıma gömülen biri olarak yazmadı; filmde ise Scott, esprileri korurken uçsuz bucaksız Mars manzarası içindeki yalnızlığı da görünür kıldı.

Hikâyenin sonu

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Hab'ın hava kilitlerinden birinin kumaşı aşırı kullanım yüzünden yırtılır, modül basıncını kaybeder ve patates bahçesi ölür. NASA'nın aceleyle hazırladığı ikmal roketi fırlatıştan kısa süre sonra parçalanır; Çin uzay ajansı elindeki bir roketi yardıma sunar. Astrodinamikçi Rich Purnell, Dünya'ya dönmekte olan Hermes gemisini Dünya'nın kütleçekiminden yararlanarak yeniden Mars'a gönderecek bir yörünge bulur. Ekip, NASA yönetiminin itirazına rağmen geri dönmeyi oylayıp kabul eder. Watney uzun bir yolculukla Schiaparelli'ye ulaşır, Ares 4 için önceden bırakılmış yükselme aracını hafifleterek yörüngeye çıkar. Romanda ekipten Chris Beck, filmde ise komutan Lewis ipe bağlı bir manevra ünitesiyle uzanarak onu gemiye alır. Filmin sonunda Watney, astronot adaylarına hayatta kalma eğitimi veren bir eğitmen olmuştur.

Canlandıranlar

Watney'yi filmde Matt Damon canlandırdı. Damon bu rolle En İyi Erkek Oyuncu (Müzikal ya da Komedi) dalında Altın Küre ödülünü kazandı ve ikinci kez En İyi Erkek Oyuncu Oscar'ına aday gösterildi; film toplam yedi Oscar adaylığı aldı. Damon hazırlığını, Scott'la senaryonun üzerinden satır satır geçerek yaptığını anlattı. İç mekânlar Budapeşte yakınlarındaki Korda stüdyolarında çekildi; patatesler çekim platosunun yanındaki bir stüdyoda gerçekten yetiştirildi. Mars dış çekimleri ise Ürdün'deki Wadi Rum çölünde yapıldı. Damon bir yıl önce bir başka uzay filmi olan Yıldızlararası'nda (2014) da rol almıştı. Romanın sesli kitabını önce R. C. Bray (2013), sonra Wil Wheaton (2020) seslendirdi.

Karakterin arkasındaki bilim

Weir, romanı mevcut teknolojiye dayanan ve olabildiğince gerçekçi bir hikâye olarak kurmak için yörünge mekaniği, Mars koşulları, insanlı uzay uçuşu tarihi ve botanik üzerine uzun süre araştırma yaptı; okurlardan gelen düzeltmeleri de metne yansıttı. Film hazırlanırken NASA Gezegen Bilimi Bölümü'nün yöneticisi James L. Green, yapım ekibinin yüzlerce sorusunu uzmanlara yönlendirdi.

Green'e göre film büyük ölçüde gerçekçidir, ama hikâyeyi başlatan fırtına değildir. Mars'ın atmosferi çok incedir: yüzey basıncı yaklaşık 610 paskal, yani Dünya'nınkinin yüzde 0,6'sı kadardır; havanın yoğunluğu da Dünya'dakinin yüzde 1-2'si düzeyindedir. Bu yüzden saatte 190 kilometrelik bir rüzgâr bile insanı ya da roketi devirecek bir itiş üretemez. Senarist Goddard da olayın başlaması için rüzgârın abartıldığını kabul etti.

Watney'nin su üretme yöntemi ise kimya açısından doğrudur: hidrazin yakıtını iridyum katalizörle ayrıştırıp çıkan hidrojeni oksijenle yakmak teoride su verir. Isınmak için radyoizotop termoelektrik üreteç (radyoaktif bozunmanın ısısından elektrik üreten aygıt) kullanması da yerindedir. Patates bahçesi ise daha tartışmalıdır: sonraki araştırmalar Mars toprağının bitkiler ve hayvanlar için zehirli bileşikler içerdiğini gösterdi. Bu konunun ayrıntısını Mars'ta patates yetişir mi? yazımızda bulabilirsiniz.

Hikâyedeki yerler de gerçek haritadan alınmıştır. Acidalia Planitia, Tharsis volkanik bölgesi ile Arabia Terra arasında uzanan bir kuzey ovasıdır. Schiaparelli, ekvatorun hemen güneyinde yaklaşık 459 kilometre çapında bir çarpma krateridir. Watney'nin kurtardığı Pathfinder ise 4 Temmuz 1997'de Ares Vallis'e inen gerçek NASA aracıdır; yanındaki 10,6 kilogramlık Sojourner, Dünya-Ay sisteminin dışında çalışan ilk gezgin araçtı. Bu yerleri Mars'ın yüzeyi ve Mars'ın keşfi sayfalarımızda daha yakından tanıyabilirsiniz.

Kültürdeki etkisi

Watney, uzay ajansının kendisinin de sahiplendiği nadir kurgu karakterlerinden biri oldu. NASA, 5 Aralık 2014'teki insansız Orion test uçuşunda film senaryosunun kapak sayfasını uzaya taşıdı; film 19 Eylül 2015'te Uluslararası Uzay İstasyonu'nda gösterildi. Ajans, Ekim 2015'te Watney'nin Mars'taki güzergâhını izlemeye yarayan bir internet aracı yayımladı ve bunu gerçek bir insanlı Mars yolculuğunun sağlık riskleri üzerine bir raporla birlikte duyurdu.

Biyologlar da karakteri unutmadı: Avustralya'nın Kuzey Bölgesi'nde yetişen ve patatesle aynı cinse (Solanum) giren bir çalı türü, 2016'da Christopher Martine ve Emma Frawley tarafından tanımlanarak Solanum watneyi adını aldı. Adı, türün yaşadığı kızılımsı toprakların Mars'ı andırmasından ve Watney'nin patateslerinden esinlenmiştir; Weir de ismi onayladı.

Film dünya çapında 653,6 milyon dolar hasılat yaptı ve 2015'in en çok kazanan on filmi arasına girdi. 2016 Hugo ödüllerinde Weir en iyi yeni yazar dalında John W. Campbell Ödülü'nü aldı, filmin senaryosu da uzun dramatik sunum ödülünü kazandı. İngiliz fizikçi Brian Cox, filmin mühendislik mesleği için gördüğü en iyi tanıtım olduğunu söyledi. Eleştirmenler arasında karakterin hiç sarsılmayan neşesini hem kitabın en güçlü yanı hem de zayıf noktası olarak görenler de oldu. Yine de Watney, kahramanlığın silahla değil bilgiyle, sabırla ve bir sonraki sorunu çözme inadıyla da kurulabileceğini gösteren bir bilimkurgu figürü olarak akılda kaldı.