Alçak, orta ve yer eşzamanlı yörünge (LEO, MEO, GEO) arasındaki fark nedir?
LEO yaklaşık 2000 km'nin altında ve 90 dakikalık turlu, MEO GPS ile Galileo'nun orta irtifa yörüngesi, GEO ise 35.786 km'de Dünya'yla aynı hızda dönerek gökte sabit görünen yörüngedir.
- Konu
- Uzay araştırmaları
- Kaynak
- ESA
- İlgili sayfa
- https://uzaygundem.com/ansiklopedi/iss-yorungesi-ve-gorulmesi
LEO (alçak Dünya yörüngesi) yaklaşık 2000 km'nin altında kalır ve oradaki uydu Dünya'yı kabaca 90 dakikada dolanır; MEO (orta Dünya yörüngesi) bu bölge ile geostationer yörünge arasındadır ve GPS ile Galileo gibi seyrüsefer uydularına ev sahipliği yapar; GEO ise yüzeyden 35.786 km yüksekte, Dünya'nın dönüş süresiyle (23 saat 56 dakika 4 saniye) turlayan uyduların yörüngesidir, bu yüzden uydu gökyüzünde sabit bir noktada durur gibi görünür. Yükseldikçe yörünge hızı düşer, tur süresi uzar ve tek bir uydunun gördüğü alan büyür.
Üç yörüngeyi ayıran temel fikir: yükseldikçe yavaşlamak
Üçü de aynı kütleçekimi yasasına uyar. Bir uydu yerçekimine karşı havada asılı kalmaz, sürekli Dünya'ya doğru "düşer"; yanal hızı yeterli olduğu için yere çarpmaz, Dünya'nın çevresinde döner. Yörünge Dünya'dan uzaklaştıkça kütleçekimi zayıfladığı için gereken hız azalır ve tur uzar. ESA'ya göre alçak yörüngedeki uydu saniyede yaklaşık 7,8 km hızla gider, 35.786 km'deki geostationer uydu ise yaklaşık 3 km/s hızla. Kavramın genel tanımı için yörünge sözlük sayfasına bakabilirsiniz.
Karşılaştırma tablosu
| Özellik | LEO (alçak) | MEO (orta) | GEO (yerdurağan) |
|---|---|---|---|
| İrtifa | ESA'ya göre yaklaşık 2000 km'nin altı (uydular genelde 180 km'nin altına inmez) | LEO ile GEO arası; GPS yaklaşık 20.200 km, Galileo 23.222 km | 35.786 km |
| Bir tur | Yaklaşık 90 dakika (ESA) | GPS: 12 saat (NASA); Galileo: yaklaşık 14 saat (Kepler yasasıyla hesap) | 23 saat 56 dakika 4 saniye |
| Hız | Yaklaşık 7,8 km/s (ESA) | LEO ile GEO arasında | Yaklaşık 3 km/s (ESA) |
| Örnek | Uluslararası Uzay İstasyonu, NASA'nın Aqua uydusu | GPS, Galileo | GOES, Meteosat, Türksat 6A |
| Tipik iş | Yer gözlemi, insanlı uçuş, geniş bant internet takımları | Küresel konumlama ve zamanlama | Haberleşme, yayıncılık, hava gözlemi |
| Yerden görünüm | Hızla ufuktan ufka geçer | Saatlerce görünür, sonra batar | Gökte sabit durur |

Verileri göster
| Aqua (LEO) | 705 |
|---|---|
| GPS (MEO) | 20200 |
| Galileo (MEO) | 23222 |
| Geostationer yörünge (GEO) | 35786 |
LEO: yakın, hızlı ve kalabalık
NASA'nın Dünya Gözlemevi yörünge kataloğu, bilimsel uyduların ve birçok hava uydusunun alçak yörüngede bulunduğunu belirtir; örnek olarak Aqua yaklaşık 705 km irtifada bulunur ve turunu yaklaşık 99 dakikada tamamlar. NASA'ya göre Uluslararası Uzay İstasyonu saniyede yaklaşık beş mil hızla gider, 90 dakika civarında bir kez Dünya'yı dolanır ve günde 16 tur atar. İstasyonun yörüngesi ve gökyüzünde nasıl izleneceği ISS yörüngesi sayfasında, istasyonun kendisi bu irtifanın en bilinen yerleşkesidir.
LEO'nun avantajı yakınlıktır: görüntüleme uydusu yere yaklaştığı için ayrıntıyı iyi seçer, radyo sinyali kısa yol kat eder, roketle ulaşmak da daha ucuzdur. Dezavantajı ise bir uydunun aynı anda yalnızca küçük bir alanı görmesi ve hızla geçip gitmesidir. Sürekli kapsama istenirse çok sayıda uydu gerekir; Starlink ve Amazon Leo gibi takımuydular bu yüzden binlerce uydudan oluşacak biçimde tasarlanır. Üstelik bu irtifada atmosfer hâlâ çok seyrektir ama sıfır değildir: NASA'ya göre alçak yörüngedeki gözlem uydularının yörüngesini periyodik olarak yükseltmesi gerekir, sıklık Güneş etkinliğine bağlıdır (yörünge bozulması). LEO aynı zamanda uzay enkazının en kalabalık bölgesidir.
Alçak yörüngenin özel bir türü güneş eşzamanlı yörüngedir. ESA, bu yörüngelerin 600-800 km arasında olduğunu ve uydunun her gün aynı yerel saatte aynı noktanın üzerinden geçtiğini söyler; aydınlatma koşulları hep aynı kaldığı için görüntüler karşılaştırılabilir. Alçak yörüngedeki yer gözlem uydularına Türkiye'den bir örnek, TÜBİTAK UZAY'ın "Türkiye'nin ilk metre altı çözünürlüklü yer gözlem uydusu" diye tanıttığı İMECE'dir.
MEO: navigasyonun yörüngesi
ESA, MEO'yu LEO ile GEO arasında kalan bölge olarak tanımlar. NASA'nın kataloğuna göre GPS uyduları yaklaşık 20.200 km irtifada, 12 saatlik "yarı eşzamanlı" yörüngelerde dolanır. ESA'ya göre Galileo 23.222 km'de, 56 derece eğimli üç dairesel MEO düzleminde bulunur; GPS sayfasında sistemin ayrıntısı var. Bu irtifada bir uydu Dünya'nın büyük bir bölümünü aynı anda görür, dolayısıyla gökyüzünde yeterli sayıda uydu hep görünür ve konum hesabı mümkün olur. Aynı sayıdaki uydu LEO'da olsaydı yerin büyük kısmı kapsama dışında kalırdı; GEO'da ise uydular kutup bölgelerine yakın yerlerden çok alçakta görünürdü.
MEO'nun bir zorluğu radyasyondur: Van Allen kuşakları bu yükseklik aralığında bulunur ve elektronik donanımın ek korumaya ihtiyaç duymasına yol açar. NASA'nın kataloğu MEO başlığı altında Molniya yörüngesini de sayar; bu, 12 saatlik, çok basık (dış merkezlik 0,722) ve yüksek enlemlere hizmet etmek için tasarlanmış bir yörüngedir.
GEO: gökte duran uydu
Yerdurağan yörünge ekvator düzleminde, Dünya merkezinden 42.164 km (yüzeyden yaklaşık 35.786 km) uzaklıktadır. Bu mesafede tur süresi Dünya'nın kendi çevresinde dönüş süresine eşit olur, uydu ekvator üzerinde sabit bir boylamın üstünde kalır. ESA'ya göre eşit aralıklı yalnızca üç geostationer uydu neredeyse küresel kapsama sağlayabilir; hava izleme ve haberleşme bu yörüngenin klasik işleridir. Örneğin NASA'nın kataloğu GOES hava uydularını, ESA ise yaklaşık 36.000 km'deki Meteosat'ı bu sınıfta anar. Türkiye'nin yerli üretim haberleşme uydusu Türksat 6A da aynı yörüngede çalışır; TÜBİTAK UZAY, uydunun 35.786 km'de olduğunu ve yüzde 80'in üzerinde yerlilik oranıyla gerçekleştirildiğini belirtir.

Bedelini de ödersiniz. Işık hızıyla bile yerden uyduya gidip dönmek en az yaklaşık 0,24 saniye sürer (2 × 35.786 km / ışık hızı); canlı konuşmalarda bu gecikme fark edilir. Uydu, ekvatordan uzaklaştıkça ufka yaklaşır ve yaklaşık 81° enlemin ötesinde görünmez. Yörüngeye ulaşmak da zordur: araçlar çoğunlukla önce bir geçiş yörüngesine (GTO) bırakılır; ESA bunu geostationer yörüngeye giden bir "kestirme" olarak tanımlar.
Sık yapılan yanlışlar
- "Geostationer uydu hareketsizdir." Hayır; yaklaşık 3 km/s hızla gider, yalnızca Dünya'yla aynı hızda döndüğü için yerden bakıldığında durur görünür.
- "Yer eşzamanlı ile yerdurağan aynı şeydir." Tam değil: eşzamanlı (jeosenkron) yörüngede tur süresi bir yıldız günüdür, yerdurağan yörünge ise bunun dairesel ve eğimsiz özel hâlidir. Eğimli bir eşzamanlı yörüngede uydu gökte sekiz şeklinde bir iz çizer. Terimler için jeosenkron yörünge ve yerdurağan yörünge sayfalarına bakın.
- "Uzay istasyonunda yerçekimi yoktur." İstasyon yaklaşık 400 km yüksekliktedir; bu irtifada yerçekimi yüzeydekinin kabaca yüzde 89'u kadardır (hesap). İçerdekiler ağırlıksız görünür çünkü istasyonla birlikte serbest düşüştedirler.
- "MEO, LEO ile GEO'nun tam ortasıdır." Hayır; ESA'nın tanımına göre yalnızca ikisi arasında kalan geniş bir bölgedir, tek bir irtifa değildir.
Hangisi ne zaman kullanılır?
- Ayrıntılı yer görüntüsü, insanlı uçuş, düşük gecikmeli internet: LEO; yer gözlem uydusu ve takımuydular burada.
- Küresel konumlama ve zaman: MEO; az sayıda uydu geniş alanı kapsar.
- Aynı bölgenin sürekli izlenmesi ve yayın: GEO; antenin uydu takip etmesi gerekmez, bu yüzden TV yayını ve haberleşme uydusu işleri için uygundur.
Kısaca
- LEO yaklaşık 2000 km'nin altıdır; tur yaklaşık 90 dakika, hız yaklaşık 7,8 km/s.
- MEO bu bölge ile GEO arasındadır; GPS yaklaşık 20.200 km, Galileo 23.222 km'dedir.
- GEO 35.786 km'dedir; tur süresi Dünya'nın dönüşüne eşit olduğu için uydu gökte sabit görünür.
- Yükseldikçe hız düşer, kapsama büyür ama gecikme artar; seçim işe göre yapılır.
Daha fazlası için
Alçak yörüngenin tanımı ve ayrıntıları için Alçak Dünya Yörüngesi sözlük sayfasına bakabilirsiniz.
Bunları da biliyor muydunuz?Tümü →
Bir uydu ne kadara mal olur? Uydu yapım ve fırlatma maliyetleri
NASA ile SpaceX arasındaki fark nedir? Devlet ajansı mı, özel şirket mi?
Uzay ve astronomi alanındaki meslekler nelerdir? Türkiye'de yol haritası
Yörünge altı uçuş ile yörünge uçuşu arasındaki fark nedir?
Uzay istasyonu ile uzay aracı arasındaki fark nedir?
Uydu ile uzay sondası arasındaki fark nedir? Hangisi ne işe yarar?


















