21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bilim ve Astrofizik

Mayıs 2024 fırtınasında halka akımının %85'i Dünya'nın kendi atmosferinden gelmiş

Arase uydusunun ölçümleri, Mayıs 2024 süper jeomanyetik fırtınasında halka akımındaki iyonların yaklaşık %85'inin Dünya'nın iyonosferinden çıkan oksijen olduğunu gösterdi.

Bilim ve AstrofizikNagoya Üniversitesi
Mayıs 2024 fırtınasında halka akımının %85'i Dünya'nın kendi atmosferinden gelmiş

Mayıs 2024'te dünyanın pek çok yerinde, kutup ışıklarının normalde görülmediği enlemlerde bile gökyüzü renklendi. Nagoya Üniversitesi'nin duyurduğu ve Science Advances dergisinde yayımlanan yeni çalışma, bu fırtınanın görünmeyen tarafında beklenmedik bir ayrıntıyı ortaya koydu: Dünya'yı saran halka akımını oluşturan iyonların yaklaşık %85'i, Güneş'ten değil, Dünya'nın kendi üst atmosferinden gelen oksijendi.

Japonya'nın Arase uydusu, fırtına sırasında halka akımının içinden geçerek bu bileşimi ilk kez doğrudan ölçtü. Araştırmacılar ayrıca fırtınanın zirvesine yakın bir anda, Dünya'nın yaklaşık 16.000 kilometre üzerinde manyetik alan şiddetinde %40'lık bir düşüş saptadı.

Halka akımı nedir?

Halka akımı, Dünya'nın manyetik alanının hâkim olduğu bölge olan manyetosferde, ekvatorun binlerce kilometre üzerinde yavaşça dönen enerjili yüklü parçacıklardan oluşan geniş bir kuşaktır. Nagoya Üniversitesi'nin açıklamasına göre bu parçacıklar ağırlıklı olarak oksijen ve hidrojen iyonlarıdır. İyonlar hareket ederken bir elektrik akımı oluşturur; bu akımın kendi manyetik alanı Dünya'nın doğal alanını kısmen zayıflatır. Yer seviyesinde ölçülen bu zayıflama, jeomanyetik fırtınanın şiddetini izlemekte kullanılan temel işaretlerden biridir.

Halka akımının parçacıklarının nereden geldiği onlarca yıldır tartışılıyor. İki büyük kaynak biliniyor: Güneş rüzgârı ve Dünya'nın üst atmosferindeki elektrik yüklü katman olan iyonosfer. Fırtınalarda genellikle ikisi de katkı verir. Bazı bilim insanları, özellikle yoğun bir güneş rüzgârının eşlik ettiği aşırı bir olayda Güneş rüzgârının hâlâ önemli bir pay taşıyacağını bekliyordu.

Fırtına: 10-11 Mayıs 2024

Olay, büyük bir güneş lekesinin art arda birkaç güçlü patlama üretmesiyle başladı. Birbirine eklenen manyetik plazma bulutları Dünya'nın manyetosferine çarptı. 10-11 Mayıs 2024'teki bu olay "Gannon fırtınası" ya da "Anneler Günü fırtınası" olarak anılıyor. Fırtınanın yer manyetik alanındaki bozulmayı ölçen SYM-H göstergesi en düşük −518 nanotesla'ya indi. Açıklamaya göre bu, 1981'den bu yana kaydedilen ikinci büyük bozulma; benzer güçteki bir önceki fırtına Kasım 2004'te yaşanmıştı.

Çalışmanın açıklamasına göre fırtına, Dünya'nın halka akımında şimdiye kadar ölçülen en güçlü manyetik bozulmayı üretti. Bu yüzden olay, bileşimi yerinde ölçmek için nadir bir fırsat sundu.

Arase ne gördü?

Arase, 2016'da fırlatılan ve JAXA tarafından işletilen bir Japon uydusu. Bilim merkezi, Uzay ve Astronotik Bilimler Enstitüsü (ISAS/JAXA) ile Nagoya Üniversitesi Uzay-Dünya Çevresi Araştırmaları Enstitüsü (ISEE) tarafından birlikte yürütülüyor. Uydunun cihazları, tek tek iyonların hem kütlesini hem enerjisini ölçebiliyor; bu sayede hangi tür parçacıkların bulunduğu ayırt edilebiliyor.

Uydu, halka akımından fırtına başladıktan kısa süre sonra ve bozulmanın zirveye yaklaştığı sırada olmak üzere iki kez geçti. Çalışmanın başyazarı, ISEE'den Naritoshi Kitamura'nın sözleriyle: "Bu, bu büyüklükte bir fırtınada halka akımı iyonlarının ve Güneş rüzgârının eşzamanlı ilk gözlemi ve veri açıktı; iyonların yaklaşık %85'i Dünya'nın kendi iyonosferinden gelen oksijendi."

Üstelik fırtınayı tetikleyen şey Güneş'ten gelen yoğun bir madde akışıydı. Buna rağmen Güneş rüzgârı kaynaklı iyonlar ölçülen parçacık topluluğunda küçük bir paya sahipti.

Manyetik alanda %40'lık düşüş

Ölçümler bir başka olağandışı özelliği de gösterdi. Fırtınanın zirvesine yakın bir anda Arase, Dünya'dan yaklaşık 16.000 kilometre yükseklikte manyetik alan şiddetinde %40'lık bir azalma saptadı. Bu, daha önce belgelenen benzer büyüklükteki düşüşlere kıyasla Dünya'ya çok daha yakın bir bölgeydi. Aynı sırada uydu, bu bölgede normalde dolaşan enerjili elektron sayısında da bir azalma gördü.

Böylesine güçlü bir zayıflama elektronların izlediği yolları değiştirip onları olağan yörüngelerinden uzaklaştırabilir. Ancak ekip, manyetik alandaki bozulmanın elektron kaybına doğrudan yol açıp açmadığını henüz belirleyemedi; bunun için ek araştırma gerekiyor. Aynı fırtınanın radyasyon kuşaklarındaki başka bir etkisini Arase'nin hızlanan elektronları yakalaması haberimizde anlatmıştık.

Neden önemli?

Araştırmacılara göre dünyadan gelen iyonlar Güneş rüzgârının taşıdığı parçacıklardan çok daha ağır. Bu ağır iyonlar manyetik bozulmayı güçlendirmiş ve halka akımının en yüksek şiddetine alışılmadık ölçüde Dünya'ya yakın bir yerde ulaşmasına yol açmış olabilir. Bu bir olasılık olarak sunuluyor; kesin bir nedensellik ispatı değil.

Sonuç, uzay havası tahminleri için de anlam taşıyor. Mevcut modeller, yaklaşan bir jeomanyetik fırtınanın ne kadar güçlü olacağını kestirirken ağırlıklı olarak Güneş rüzgârındaki koşullara dayanıyor. Yeni ölçümler, Dünya'nın üst atmosferindeki koşulların da fırtınanın nihai şiddetini etkileyebileceğini düşündürüyor. Üst atmosferden manyetosfere kaç iyonun kaçtığını ve bunların halka akımına nasıl katkı verdiğini anlamak, uyduları, navigasyon sistemlerini, haberleşme ağlarını ve elektrik altyapısını aksatabilen fırtınalar için daha güvenilir öngörüler açısından kritik olabilir.

Sırada ne var?

Araştırmacılar daha fazla uydu gözleminin bu soruları yanıtlamaya yardım edeceğini düşünüyor. Bulgular, JAXA'nın gelecekteki bir öneri çağrısı için hazırlanan, iki uydudan oluşan FACTORS görevini destekliyor. Önerilen görev, Dünya atmosferindeki iyonların manyetosfere akmasını sağlayan süreçleri ve bu parçacıkların jeomanyetik fırtınaların gelişimine nasıl katkı verdiğini inceleyecek. Görev henüz onaylanmış değil; bir öneri aşamasında.

Bu haberi nasıl buldunuz?

İlk oyu siz verin

Google'da haber kaynağınızı Uzay Gündem olarak seçmek için tıklayın

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar okurlarımıza aittir. Hakaret, nefret söylemi ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.

İlgili haberler

  1. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi
  2. Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı
  3. δ Scuti yıldızı KIC 4737720'nin baskın titreşimi yıllar içinde el değiştirdi
  4. Venüs'te flor, geçmişteki suyun izini silinmekten kurtarmış olabilir
  5. Perseverance'ın Séítah kayaları Mars'ta akışkan bir lav gölüne işaret ediyor
  6. Ölmekte olan yıldızda son termal darbenin izi: ALMA dev bir gaz halkası ve kum saati buldu

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi
  6. NASA'nın saha ekibi Arizona'da krater, lav mağarası ve kül tarlasında Ay ile Mars'a hazırlandı

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Son yorumlar

  1. Ay'a iniş yeri seçiminde yapay zekâ: Ohio State'ten LUMINA görev planlamacılarına yardım edecekosman çelebi: Genç araştımacı fizikçi ve yapay zeka doktora öğrencisi Gökçe İnal'ı bu değerli çalışmalarından dolayı kalben…

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  4. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce
  5. Xavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsündeXavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsünde20 saat önce

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar