Mayıs 2024 fırtınasında halka akımının %85'i Dünya'nın kendi atmosferinden gelmiş
Arase uydusunun ölçümleri, Mayıs 2024 süper jeomanyetik fırtınasında halka akımındaki iyonların yaklaşık %85'inin Dünya'nın iyonosferinden çıkan oksijen olduğunu gösterdi.

Mayıs 2024'te dünyanın pek çok yerinde, kutup ışıklarının normalde görülmediği enlemlerde bile gökyüzü renklendi. Nagoya Üniversitesi'nin duyurduğu ve Science Advances dergisinde yayımlanan yeni çalışma, bu fırtınanın görünmeyen tarafında beklenmedik bir ayrıntıyı ortaya koydu: Dünya'yı saran halka akımını oluşturan iyonların yaklaşık %85'i, Güneş'ten değil, Dünya'nın kendi üst atmosferinden gelen oksijendi.
Japonya'nın Arase uydusu, fırtına sırasında halka akımının içinden geçerek bu bileşimi ilk kez doğrudan ölçtü. Araştırmacılar ayrıca fırtınanın zirvesine yakın bir anda, Dünya'nın yaklaşık 16.000 kilometre üzerinde manyetik alan şiddetinde %40'lık bir düşüş saptadı.
Halka akımı nedir?
Halka akımı, Dünya'nın manyetik alanının hâkim olduğu bölge olan manyetosferde, ekvatorun binlerce kilometre üzerinde yavaşça dönen enerjili yüklü parçacıklardan oluşan geniş bir kuşaktır. Nagoya Üniversitesi'nin açıklamasına göre bu parçacıklar ağırlıklı olarak oksijen ve hidrojen iyonlarıdır. İyonlar hareket ederken bir elektrik akımı oluşturur; bu akımın kendi manyetik alanı Dünya'nın doğal alanını kısmen zayıflatır. Yer seviyesinde ölçülen bu zayıflama, jeomanyetik fırtınanın şiddetini izlemekte kullanılan temel işaretlerden biridir.
Halka akımının parçacıklarının nereden geldiği onlarca yıldır tartışılıyor. İki büyük kaynak biliniyor: Güneş rüzgârı ve Dünya'nın üst atmosferindeki elektrik yüklü katman olan iyonosfer. Fırtınalarda genellikle ikisi de katkı verir. Bazı bilim insanları, özellikle yoğun bir güneş rüzgârının eşlik ettiği aşırı bir olayda Güneş rüzgârının hâlâ önemli bir pay taşıyacağını bekliyordu.
Fırtına: 10-11 Mayıs 2024
Olay, büyük bir güneş lekesinin art arda birkaç güçlü patlama üretmesiyle başladı. Birbirine eklenen manyetik plazma bulutları Dünya'nın manyetosferine çarptı. 10-11 Mayıs 2024'teki bu olay "Gannon fırtınası" ya da "Anneler Günü fırtınası" olarak anılıyor. Fırtınanın yer manyetik alanındaki bozulmayı ölçen SYM-H göstergesi en düşük −518 nanotesla'ya indi. Açıklamaya göre bu, 1981'den bu yana kaydedilen ikinci büyük bozulma; benzer güçteki bir önceki fırtına Kasım 2004'te yaşanmıştı.
Çalışmanın açıklamasına göre fırtına, Dünya'nın halka akımında şimdiye kadar ölçülen en güçlü manyetik bozulmayı üretti. Bu yüzden olay, bileşimi yerinde ölçmek için nadir bir fırsat sundu.
Arase ne gördü?
Arase, 2016'da fırlatılan ve JAXA tarafından işletilen bir Japon uydusu. Bilim merkezi, Uzay ve Astronotik Bilimler Enstitüsü (ISAS/JAXA) ile Nagoya Üniversitesi Uzay-Dünya Çevresi Araştırmaları Enstitüsü (ISEE) tarafından birlikte yürütülüyor. Uydunun cihazları, tek tek iyonların hem kütlesini hem enerjisini ölçebiliyor; bu sayede hangi tür parçacıkların bulunduğu ayırt edilebiliyor.
Uydu, halka akımından fırtına başladıktan kısa süre sonra ve bozulmanın zirveye yaklaştığı sırada olmak üzere iki kez geçti. Çalışmanın başyazarı, ISEE'den Naritoshi Kitamura'nın sözleriyle: "Bu, bu büyüklükte bir fırtınada halka akımı iyonlarının ve Güneş rüzgârının eşzamanlı ilk gözlemi ve veri açıktı; iyonların yaklaşık %85'i Dünya'nın kendi iyonosferinden gelen oksijendi."
Üstelik fırtınayı tetikleyen şey Güneş'ten gelen yoğun bir madde akışıydı. Buna rağmen Güneş rüzgârı kaynaklı iyonlar ölçülen parçacık topluluğunda küçük bir paya sahipti.
Manyetik alanda %40'lık düşüş
Ölçümler bir başka olağandışı özelliği de gösterdi. Fırtınanın zirvesine yakın bir anda Arase, Dünya'dan yaklaşık 16.000 kilometre yükseklikte manyetik alan şiddetinde %40'lık bir azalma saptadı. Bu, daha önce belgelenen benzer büyüklükteki düşüşlere kıyasla Dünya'ya çok daha yakın bir bölgeydi. Aynı sırada uydu, bu bölgede normalde dolaşan enerjili elektron sayısında da bir azalma gördü.
Böylesine güçlü bir zayıflama elektronların izlediği yolları değiştirip onları olağan yörüngelerinden uzaklaştırabilir. Ancak ekip, manyetik alandaki bozulmanın elektron kaybına doğrudan yol açıp açmadığını henüz belirleyemedi; bunun için ek araştırma gerekiyor. Aynı fırtınanın radyasyon kuşaklarındaki başka bir etkisini Arase'nin hızlanan elektronları yakalaması haberimizde anlatmıştık.
Neden önemli?
Araştırmacılara göre dünyadan gelen iyonlar Güneş rüzgârının taşıdığı parçacıklardan çok daha ağır. Bu ağır iyonlar manyetik bozulmayı güçlendirmiş ve halka akımının en yüksek şiddetine alışılmadık ölçüde Dünya'ya yakın bir yerde ulaşmasına yol açmış olabilir. Bu bir olasılık olarak sunuluyor; kesin bir nedensellik ispatı değil.
Sonuç, uzay havası tahminleri için de anlam taşıyor. Mevcut modeller, yaklaşan bir jeomanyetik fırtınanın ne kadar güçlü olacağını kestirirken ağırlıklı olarak Güneş rüzgârındaki koşullara dayanıyor. Yeni ölçümler, Dünya'nın üst atmosferindeki koşulların da fırtınanın nihai şiddetini etkileyebileceğini düşündürüyor. Üst atmosferden manyetosfere kaç iyonun kaçtığını ve bunların halka akımına nasıl katkı verdiğini anlamak, uyduları, navigasyon sistemlerini, haberleşme ağlarını ve elektrik altyapısını aksatabilen fırtınalar için daha güvenilir öngörüler açısından kritik olabilir.
Sırada ne var?
Araştırmacılar daha fazla uydu gözleminin bu soruları yanıtlamaya yardım edeceğini düşünüyor. Bulgular, JAXA'nın gelecekteki bir öneri çağrısı için hazırlanan, iki uydudan oluşan FACTORS görevini destekliyor. Önerilen görev, Dünya atmosferindeki iyonların manyetosfere akmasını sağlayan süreçleri ve bu parçacıkların jeomanyetik fırtınaların gelişimine nasıl katkı verdiğini inceleyecek. Görev henüz onaylanmış değil; bir öneri aşamasında.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















