Karanlık enerji 9,5 milyar yıl önce eksiden artıya dönmüş olabilir: İTÜ'lü ekipten kuram
İstanbul Teknik Üniversitesi'nden Özgür Akarsu'nun ekibi, f(T) çekimi kuramının gözden kaçmış bir dalında karanlık enerjinin yoğunluğunun yaklaşık 9,5 milyar yıl önce işaret değiştirdiğini buldu.

Kozmolojide uzun süre kabul gören varsayım şuydu: evrenin hızlanarak genişlemesinden sorumlu tutulan gizemli bileşen karanlık enerji, kozmik tarih boyunca sabit kaldı. İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) liderliğindeki bir ekibin hesapları ise farklı bir senaryoyu mümkün kılıyor: etkin karanlık enerji yoğunluğu evrenin erken döneminde negatifti, yaklaşık 9,5 milyar yıl önce sıfırı geçip pozitife döndü.
Çalışma Physical Review D dergisinde (cilt 112, 083532) 2025'te yayımlandı; ekibin üniversite bülteni bu hafta ScienceDaily aracılığıyla yeniden gündeme geldi. Bu bir gözlemsel keşif değil, kuramsal bir olasılık; yine de güncel ölçümlerin açtığı bir soruya yanıt arıyor.
DESI'nin açtığı soru
Karanlık Enerji Spektroskopik Aleti (DESI), evrenin en büyük üç boyutlu haritasını çıkarmak için milyonlarca gökada ve kuasarın konumunu izliyor. İTÜ'nün açıklamasına göre DESI işbirliği, Mart 2025'te ilk üç yıllık gözlemlere dayanan sonuçlarını yayımladı. Kozmik mikrodalga artalan ışıması, süpernovalar ve zayıf kütleçekimsel mercekleme ölçümleriyle birleştirildiğinde bu sonuçlar, karanlık enerjinin sabit bir kozmolojik sabit gibi davranmayabileceğine dair önceki ipuçlarını güçlendirdi. Ancak istatistiksel anlamlılık hangi veri kümelerinin birleştirildiğine bağlı ve kanıt, kesin keşif sayılacak eşiğin altında. Bu soruyu başka bir açıdan ele alan Unite süpernova kataloğu haberimizi de okuyabilirsiniz.
Gözden kaçan bir çözüm dalı
Prof. Özgür Akarsu'nun grubu, yeni bir karanlık enerji açıklaması önermek yerine bilinen bir kuramın az incelenmiş bir kısmına döndü: teleparalel f(T) çekimi. Einstein'ın genel görelilik kuramı çekimi uzay-zamanın eğriliğiyle açıklar; teleparalel çekim ise aynı olguyu burulma (tork) adlı bir nicelikle betimleyen farklı bir matematiksel yaklaşım. Bu çerçevenin değiştirilmiş sürümleri, kozmik hızlanmanın çekimin kendisinden kaynaklanıp kaynaklanmadığını sınamak için yıllardır inceleniyor.
Üstel biçimli f(T) çekimi üzerine önceki çalışmalar, genel görelilikten miras kalan bir alışkanlıkla yalnızca bir çözüm kümesine odaklanmıştı: karanlık enerji yoğunluğu hep pozitif olmalıydı. Akarsu ve meslektaşları bu kısıtı kaldırdı ve gözden kaçmış dalı inceledi.
Hesabın sonucu
Bugün evrende aynı miktarda madde bulunsa bile iki ayrı kozmik tarih ortaya çıkıyor. Biri standart kozmoloji modeline (ΛCDM) yakın. Diğeri ise etkin karanlık enerjinin geçmişte negatif yoğunlukta olduğunu öngörüyor; yoğunluk kırmızıya kayma yaklaşık 1,5'te, yani kabaca 9,5 milyar yıl önce sıfıra ulaşıyor, sonra pozitife geçip öyle kalıyor.
Araştırmacılara göre dikkat çekici olan, bu davranış için fazladan ayarlanabilir bir parametreye gerek olmaması. Dalı belirleyen, bugünkü madde yoğunluğuyla ilişkili bir nicelik; böylece model, standart ΛCDM'deki altı kozmolojik parametreyi koruyor. Üstelik kuram, Güneş Sistemi'ndeki hassas çekim ölçümleriyle de çelişmiyor: devasa kozmik ölçeklerde genel görelilikten ayrılsa da yoğun ortamlarda bu sapmalar doğal olarak bastırılıyor. Ekibin makalesi buna "bukalemun benzeri" bir mekanizma diyor.
Hubble gerilimiyle ilişkisi
Akarsu ve işbirlikçileri daha önce, kozmolojik sabitin evrenin doğuşundan birkaç milyar yıl sonra negatiften pozitife geçtiği "işaret değiştiren ΛCDM" (ΛsCDM) çerçevesini geliştirmişti. Yoğunluğun işaret değiştirdiği bir tarih, DESI gözlemleriyle uyumlu olabilir ve evrenin bugünkü genişleme hızının farklı yöntemlerle bulunan değerleri arasındaki uyuşmazlığı, yani Hubble gerilimini azaltabilir. Yanıtsız kalan soru şuydu: böyle bir dönüşümü hangi fiziksel süreç doğurur? Yeni çalışma olası bir mekanizma sunuyor: işaret değişimi, elle eklenmiyor, değiştirilmiş çekim kuramının matematiksel yapısından kendiliğinden çıkıyor.
Bir kozmolojik sabit eklenen genişletilmiş sürümde model, mikrodalga artalan verisiyle uyumlu kalırken yerel ölçümlerde bulunan daha yüksek genişleme hızlarına da izin veriyor. Aynı sürüm, kozmik hızlanmanın yakın geçmişte zayıflamış ya da durmuş olması ihtimalini de açık tutuyor.
Ekip ve sınırlar
Araştırma İTÜ Fizik Bölümü'nde Akarsu'nun grubunda, doktora sonrası araştırmacı Dr. N. Merve Uzun ve doktora öğrencisi Bilal Bulduk ile yürütüldü. Ekipte Doğuş Üniversitesi'nden Prof. Nihan Katırcı ve Kyoto Üniversitesi Yukawa Teorik Fizik Enstitüsü'nden Prof. Antonio De Felice de yer aldı. Makalenin ilk sürümü Ekim 2024'te, DESI'nin Mart 2025 sonuçlarından aylar önce arXiv'e gönderilmişti.
Bunların hiçbiri kanıtlanmış bir olgu değil: ne karanlık enerjinin işaret değiştirmesi ne de kozmik hızlanmanın yakın zamanda yavaşlaması gözlemle doğrulandı. Ekip modeli DESI'nin tamamlanmış veri kümesine karşı henüz sınamadı.
Sırada ne var?
DESI planladığı beş yıllık taramayı tamamladı ve 47 milyondan fazla gökada ile kuasarı gözlemledi. Tam veri kümesi, karanlık enerjideki görünür değişimin ölçümler inceldikçe kalıp kalmadığını daha zorlu biçimde sınayacak. Modelin yapı büyümesi, kırmızıya kayma uzayı bozulmaları ve zayıf kütleçekimsel merceklemeyle karşılaştırılması da önemli adımlar. Akarsu'nun sözleriyle: "Mevcut bir kuram içinde evren için alternatif bir yol belirledik. Sıradaki adım, bunu tam gözlem verileriyle titizlikle sınamak; ilk tablo cesaret verici ve özellikle Hubble gerilimi hakkında ne söyleyebileceğiyle ilgileniyoruz."
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















