Morötesi gökyüzüne açılan pencereler

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, 1968'den 2013'e uzanan dönemde gökyüzünü morötesi ışıkta gözlemeyi sağlayan başlıca uzay görevlerini bir zaman çizelgesi üzerinde gösteriyor.

Çizelge, 1968'de 1200 gök cismini gözleyen OAO-2 uydusuyla başlıyor. Dört yıl sonra, 1972'de Apollo 16 görevinin morötesi kamerası geliyor. 1978'de fırlatılan IUE, çizelgenin en uzun soluklu görevi: 1996'da, 18 yıl sonra kapatıldı. Bu arada 1990'da Hubble Uzay Teleskobu da sahneye çıktı; böylece IUE ile Hubble altı yıl boyunca aynı dönemde görev yaptı.

IUE'nin kapanmasından yedi yıl sonra, 2003'te GALEX fırlatıldı ve görevi 2013'te, on yıl sonra sona erdi. Sıralama, morötesi gözlemlerin tek bir araca bağlı kalmadan, birbirini izleyen ve kimi zaman örtüşen görevlerle sürdüğünü gösteriyor. OAO-2'den GALEX'in kapanışına kadar geçen süre 45 yılı buluyor.

Veriler NASA ve ESA'ya dayanıyor. Morötesi ışığın gökyüzünde neleri ortaya çıkardığını ve bu gözlemlerin neden uzaydan yapıldığını Morötesi astronomi maddemizde okuyabilirsiniz.

Morötesi gözlemler neden uzaydan yapılıyor?

Morötesi astronomi, gök cisimlerinin yaklaşık 10 ile 320 nanometre arasındaki dalga boylarında yaydığı ışığı inceler. Bu ışık gözle görülmez; tayfta mor ışığın hemen ötesinde, X-ışınlarının ise berisinde durur. Sorun, bu dalga boylarının büyük kısmının Dünya atmosferinde, özellikle ozon tabakasında soğurulmasıdır. Bu soğurma yeryüzündeki yaşamı korur, ama gök cisimlerinin morötesi ışınımını yerden gözlemeyi olanaksız kılar. Çizelgedeki bütün araçların uzayda çalışmasının nedeni budur: alan ancak uzay çağıyla birlikte mümkün hâle geldi.

Morötesi ışık özellikle sıcak cisimleri ele verir. Yaklaşık 10.000 kelvinden sıcak yıldızlar ışınımlarının çoğunu bu bantta yayar; yeni oluşmuş beyaz cüceler de morötesinde parlar. IUE, Sirius örneğinde olduğu gibi anakol yıldızlarının yanında gizlenen beyaz cüce eşleri bu sayede buldu. Morötesi tayfölçüm, yıldızlar arasındaki gazın bileşimini, yoğunluğunu ve sıcaklığını da ortaya koyar.

Sık sorulanlar

IUE'yi öbür görevlerden ayıran neydi?

NASA, İngiltere'nin SERC kurumu ve ESA'nın ortak projesi olan IUE, esas olarak morötesi tayf almak için tasarlanmış ilk uzay gözlemeviydi. Üç yıl çalışması planlanmıştı; 104.000'i aşkın gözlem yaptıktan sonra mali nedenlerle kapatıldı.

GALEX neyi ölçmek istiyordu?

50 santimetrelik teleskobuyla yakın ve uzak morötesi bantlarında gökyüzünü tarayan GALEX'in amacı, evrendeki yıldız oluşumunun tarihini yaklaşık 10 milyar yıllık kozmik geçmişe kadar izlemekti. Morötesi ışık genç yıldızları gösterdiği için bu iş için uygundu.

Apollo 16'nın kamerasını kim çalıştırdı?

Nisan 1972'de astronot John Young, ABD Deniz Araştırma Laboratuvarı'nda tasarlanıp üretilen uzak morötesi kamerayı Ay yüzeyinde çalıştırdı.