Electron roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Electron, Rocket Lab'ın geliştirdiği, 18 m boyunda iki kademeli bir küçük uydu fırlatma roketidir. Birkaç yüz kiloluk yükleri alçak Dünya yörüngesine çıkarmak için tasarlandı; Rocket Lab'ın belirttiği kapasite, 500 km yükseklikte alçak yörüngeye 300 kg'dır. Rocket Lab'ın 2 Kasım 2026'daki sayımına göre Electron, 99. fırlatmasını yaptı (alt yörünge HASTE uçuşları dahil).

Roketi, merkezi ABD'de olan ve Yeni Zelanda'da bağlı bir şirketi bulunan Rocket Lab üretiyor. Electron, tek bir büyük uyduyu bekleyen ya da büyük bir roketin yük ortağı olmaya razı olan küçük uydu şirketlerine, kendi yörüngelerine ve takvimlerine göre özel fırlatma imkânı sunuyor. Bugün ticari radar ve radyo frekansı izleme takımyıldızlarından NASA'nın bilim görevlerine kadar geniş bir müşteri çevresi var.

Nasıl çalışır?

Electron iki kademelidir; isteğe bağlı olarak yörüngede çalışan bir itici kademe eklenebilir. Kademelendirmenin nedeni, işi biten tankı ve motoru atıp kalan kütleyi daha kolay hızlandırmaktır. Küçük bir roketin avantajı sadelik; dezavantajı, her kilogram yapı ağırlığının yüke kaybettirdiği payın büyük olmasıdır. Bu yüzden Electron'un gövdesi karbon fiberden üretilir. Rocket Lab, bu bileşenlerin bir robotla yaklaşık 12 saatte üretildiğini, geleneksel yöntemde sürenin 400 saati bulduğunu belirtiyor.

Birinci kademe. Dokuz adet Rutherford motoru çalışır. Rutherford, sıvı oksijen ve RP-1 (rafine gazyağı) yakan bir sıvı yakıtlı roket motorudur. Motorun belirgin özelliği, yakıt ve yükseltgeni basınçlandıran pompaların iki fırçasız elektrik motoruyla çevrilmesidir; böylece klasik türbinli pompa sistemi gerekmez. Rutherford, elektrik pompa çevrimini kullanan ilk uçuşa hazır motor olarak anılır. Yanma odası, enjektörler, pompalar ve ana vanalar büyük ölçüde 3 boyutlu yazıcıyla (lazer toz yatağı füzyonu) üretilir. Motor başına yaklaşık 24,9 kN deniz seviyesi, 25,8 kN boşluk itkisi verir; boş kütlesi 35 kg'dır. Dokuz motorun toplam kalkış itkisi 224,3 kN'dır.

İkinci kademe. Tek bir Rutherford motoru vardır; boşlukta çalışmak için nozulu uzatılmış sürümüdür ve 25,8 kN itki verir. İkinci kademe yükü yörüngeye taşır; hedef yörüngeye ulaşıp bıraktıktan sonra görevini tamamlar.

İtici kademe. Electron'un isteğe bağlı üçüncü bölümü Curie motorlu bir kademedir (0,12 kN itki); yükü bırakmadan önce yörüngeyi dairesel hale getirmek için kullanılır. Rocket Lab'ın Photon adlı uzay aracı platformu da bu iş için kullanılabilir; Ay ve gezegenler arası görevlerde, HyperCurie motorlu (0,4 kN) bir Photon türevi devreye girer.

Burun konisi. Standart burun konisinin çapı 1,07 m, genişletilmiş sürümün çapı 1,56 m'dir.

Fırlatma yerleri. Electron, Yeni Zelanda'daki Māhia yarımadasında Launch Complex 1A ve 1B rampalarından, ABD'de Virginia'daki Wallops'ta Launch Complex 2 rampasından kalkar; LC-2 Ocak 2023'ten beri işletmede. Alaska'daki Pacific Spaceport Complex'te de bir rampa (LC-4) Temmuz 2024'te duyuruldu.

Teknik özellikler

Özellik	Değer
Yükseklik	18 m
Çap	1,2 m
Kalkış kütlesi	yaklaşık 13 ton
Kademe	2 (isteğe bağlı itici kademe)
Birinci kademe	9 × Rutherford, toplam 224,3 kN (deniz seviyesi)
İkinci kademe	1 × Rutherford (boşluk sürümü), 25,8 kN
Yakıt	RP-1 (gazyağı) / sıvı oksijen
Alçak Dünya yörüngesine yük	300 kg (500 km yükseklikte)
Burun konisi çapı	1,07 m (standart), 1,56 m (genişletilmiş)

Electron, yerdurağan geçiş yörüngesine yük taşımak için tasarlanmış bir roket değildir; bu yüzden tabloda o satır yoktur. Güneş eşzamanlı yörüngeye taşınabilen kütle yörünge yüksekliğine ve görev profiline göre değişir; Rocket Lab her görev için ayrı değer verir.

Uçuş geçmişi

İlk uçuş, 25 Mayıs 2017'de ("It's a Test") yapıldı. Roket uzaya ulaştı ama yerdeki iletişim ekipmanında yaşanan bir arıza yüzünden yörüngeye girmedi. İlk uçuşta Rutherford motoru da ilk kez uçtu. Sonraki yıllarda Electron düzenli bir fırlatma ritmine kavuştu. Rocket Lab'ın sayımına göre 2 Kasım 2026'de 99. Electron görevi tamamlandı: iQPS'in QPS-SAR-20 radar uydusu, Māhia'dan alçak Dünya yörüngesine bırakıldı (uydunun yörüngeye çıkışı haberimizde). Rocket Lab bu sayıma alt yörünge uçuşlarını da katıyor.

Başarısızlıklar. Orbital uçuşlarda dört başarısızlık yaşandı:

• 25 Mayıs 2017 (Uçuş 1): yerdeki iletişim ekipmanı arızası; yörünge elde edilemedi.
• 4 Temmuz 2020 (Uçuş 13): ikinci kademe motoru, hatalı bir elektrik bağlantısı yüzünden uçuş sırasında kapandı; müşteri yükleri kaybedildi.
• 15 Mayıs 2021 (Uçuş 20): ikinci kademe motoru erken kapandı; yük yörüngeye ulaşamadı.
• 19 Eylül 2023 (Uçuş 41): kademe ayrılmasından sonra ikinci kademede bir elektrik arkı güç sistemini bozdu.

Bu dört kayıp dışında, 2 Kasım 2026'daki 99. uçuşa kadar başka bir başarısızlık kaydedilmedi. Rocket Lab'ın 99 uçuşluk sayımına göre başarı oranı yaklaşık %96'dır (95 başarılı, 4 başarısız). Burada HASTE uçuşları da sayıma dahil: bunlar, hipersonik teknolojilerin test edilmesi için kullanılan alt yörünge (suborbital) Electron uçuşlarıdır ve Wallops'taki LC-2 rampasından yapılır.

Sıradaki görevler için iQPS Launch 10 ve StriX Launch 13 gibi sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Yeniden kullanım

Rocket Lab, Electron'un birinci kademesini kurtarmak için aşamalı bir program yürüttü. Kasım 2020'deki Uçuş 16'da, birinci kademe ilk kez Pasifik Okyanusu'na paraşütle indirilerek denizden alındı. Bir süre helikopterle havada yakalama yöntemi denendi; daha sonra Rocket Lab bu yöntemden vazgeçip deniz inişine yöneldi. Uçuş 40'ta, daha önce uçmuş ve yenilenmiş bir Rutherford motoru yeniden uçtu; bu, kurtarılmış bir motorun yörünge uçuşunda yeniden kullanıldığı ilk örnektir. Kaynaklarda, birinci kademenin tamamının yeniden uçurulduğu doğrulanmış bir uçuş yer almıyor; dolayısıyla Electron'u şimdilik kısmen yeniden kullanılan bir roket olarak anlatmak doğru olur. Genel kavram için yeniden kullanılabilir roket maddesine bakabilirsiniz.

Fırlatma videosu

Rocket Lab'ın resmî kanalındaki Electron fırlatma videosu, rampadan kalkışı ve kademe ayrılmasını gösteriyor.

Taşıdığı önemli görevler

• CAPSTONE (28 Haziran 2022): NASA'nın Ay yörüngesi doğrulama CubeSat'ı; Electron'un Ay'a giden ilk görevi.
• TROPICS (2023): NASA'nın fırtına izleyen küçük uydu takımı, Electron ile fırlatıldı.
• PREFIRE (25 Mayıs ve 5 Haziran 2024): NASA'nın kutup bölgelerinin ısı yayılımını ölçen iki küçük uydusu, iki ayrı Electron ile fırlatıldı.
• NROL-151: ABD Ulusal Keşif Ofisi'nin desteklediği ilk fırlatma ("Birds of a Feather").
• HawkEye 360: radyo frekansı izleme uydu kümeleri; son örneği üç uydunun yörüngeye çıkışı haberimizde.
• iQPS ve Synspective: Japon radar yer gözlem uydusu şirketleri; Electron'un en düzenli ticari müşterileri arasında.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Roket	Yükseklik	Alçak yörüngeye yük	Not
Electron	18 m	300 kg (500 km)	Kısmen yeniden kullanım denemeleri
Firefly Alpha	29 m	1.030 kg (alçak yörünge), 630 kg (500 km güneş eşzamanlı)	Mart 2026'ya kadar 7 uçuş: 3 başarılı, 2 başarısız, 2 kısmi başarı
Vega-C	34,8 m	2.300 kg (700 km kutupsal yörünge)	Avio ve ESA; Kourou'dan fırlatılır
Falcon 9	69,8 m	22.800 kg (tek kullanımlık), 17.500 kg (iniş yaparak)	Farklı bir sınıf (ağır yük)

Electron'un 99 uçuşluk geçmişi, tablodaki Firefly Alpha ve Vega-C'nin uçuş sayılarından kat kat fazla; yük kapasitesi ise bu iki roketten düşük. Büyük roketlerin ortak yolculuk uçuşlarına karşı Electron'un artısı, müşterinin yörüngeyi ve tarihi kendisinin belirleyebilmesidir. Yörünge türleri için güneş eşzamanlı yörünge ve alçak Dünya yörüngesi maddelerine bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Electron kaç kez uçtu?

Rocket Lab'ın sayımına göre 2 Kasım 2026'da 99. Electron görevi tamamlandı; bu sayıya alt yörünge HASTE uçuşları da dahil.

Electron ne kadar yük taşır?

Rocket Lab'ın belirttiği değere göre 500 km yükseklikteki alçak yörüngeye 300 kg. Daha yüksek enerji gerektiren görevlerde kapasite düşer.

Electron'un birinci kademesi yeniden kullanılıyor mu?

Birinci kademe 2020'den beri denizden kurtarılabiliyor ve kurtarılan bir Rutherford motoru Uçuş 40'ta yeniden uçtu. Tamamen yeniden uçurulmuş bir birinci kademe ise doğrulanmış değil.

Electron hangi hatalar yüzünden düştü?

Dört başarısızlığın ilki yer ekipmanı, ikisi ikinci kademe motorunun kapanması, sonuncusu ikinci kademedeki elektrik arkı kaynaklıydı. Bunların dışında 2 Kasım 2026'ya kadar başka kayıp yok.