Hain evreni okuma sırası (Ursula K. Le Guin): 7 roman, öyküler ve nereden başlanır

Hain evreni (İngilizcede Hainish Cycle ya da Ekumen kitapları), Ursula K. Le Guin'in 1966'dan 2000'e uzanan bilimkurgu romanları ve öykülerinin geçtiği ortak kurgusal evrendir. Bu evrende insanlık Dünya'da değil, Hain gezegeninde ortaya çıkmıştır. Hainliler çok eski zamanlarda Dünya da içinde olmak üzere pek çok gezegene yerleşmiş, sonra uygarlıkları çökmüş ve bu dünyalar birbirini unutmuştur. Kitaplar, bu dağınık insan dünyalarının yeniden temas kurmasını ve gevşek bir birlik oluşturmasını farklı gezegenlerin gözünden anlatır. Bu sayfada Hain kitaplarının sayısını, yayın sırasını, evren içindeki kronolojiyi ve nereden başlanacağını bulacaksınız.

Kaç kitap var?

Hain evreninde geçen yedi roman vardır: Rocannon'un Dünyası (1966), Sürgün Gezegeni (Planet of Exile, 1966), Yanılsamalar Şehri (City of Illusions, 1967), Karanlığın Sol Eli (1969), Dünyaya Orman Denir (1972, kitap olarak 1976), Mülksüzler (1974) ve Anlatış (The Telling, 2000). Bunlara bağlantılı öykülerden oluşan Four Ways to Forgiveness (Bağışlanmanın Dört Yolu, 1995) ve pek çok öykü eklenir. Öyküler özellikle The Wind's Twelve Quarters (1975), A Fisherman of the Inland Sea (İçdeniz Balıkçısı, 1994) ve The Birthday of the World (Dünyanın Doğum Günü, 2002) derlemelerinde yer alır.

Library of America, 2017'de bütün Hain romanlarını ve öykülerini yazarın yeni giriş yazılarıyla iki ciltlik The Hainish Novels and Stories külliyatında topladı; bu baskı 2018'de en iyi derleme dalında Locus Ödülü'nü kazandı. Aynı yıl Four Ways to Forgiveness, beşinci öykü "Old Music and the Slave Women" ile genişletilerek Five Ways to Forgiveness adıyla yayımlandı.

Le Guin'in kendisi bu kitapların bir "döngü" ya da "destan" olarak anılmasına karşı çıkmıştır. Resmî sitesindeki notunda, kitapların tutarlı bir tarih oluşturmadığını, aralarında açık bağlantılar kadar çok bulanık bağlantılar da bulunduğunu yazar. Bu yüzden okuma sırası katı bir zorunluluk değil, bir önerdir.

Okuma sırası

Yayın sırası (yazarın önerdiği sıraya en yakın olanı):

1. Rocannon'un Dünyası (1966)
2. Sürgün Gezegeni — Planet of Exile (1966)
3. Yanılsamalar Şehri — City of Illusions (1967)
4. Karanlığın Sol Eli (1969)
5. Dünyaya Orman Denir (1972)
6. Mülksüzler (1974)
7. Four Ways to Forgiveness — Bağışlanmanın Dört Yolu (1995)
8. Anlatış — The Telling (2000)

Öykü derlemeleri bu listeye kendi yayın yıllarına göre eklenebilir. Le Guin'in notuna göre A Fisherman of the Inland Sea derlemesindeki son üç öykü Ekumen evreninde geçer ve okur bu öykülerde ilk kez Hain'in kendisi hakkında biraz bilgi edinir.

Evren içi sıra (yaklaşık kronoloji):

1. Mülksüzler — En erken dönem. Dünya ve Hain'den gelenler Tau Ceti sistemini ziyaret etmiştir, ama henüz bir birlik yoktur. Anlık iletişim cihazı ansible'ı mümkün kılacak kuram bu romanda geliştirilir.
2. Dünyaya Orman Denir — Dünyalar Birliği ve ansible yenidir; "Ekumen" adı henüz kullanılmaz.
3. Rocannon'un Dünyası — Bütün Dünyalar Birliği büyümüştür, ama uzak bir düşmanın tehdidi altındadır.
4. Sürgün Gezegeni — Birlik çağında bir gezegende mahsur kalmış Dünyalı kolonistlerin öyküsü.
5. Yanılsamalar Şehri — Birlik, Shing adlı yabancılar tarafından on iki yüzyıl önce dağıtılmıştır; Dünya onların yönetimindedir.
6. Karanlığın Sol Eli — Eski Birlik'in dünyaları Hainlilerin önderliğinde Ekumen adıyla yeniden birleşmiştir.
7. Bağışlanmanın Dört Yolu ve Anlatış — Ekumen'in olgunluk dönemi; Karanlığın Sol Eli'ndeki Gethen gezegeni artık Ekumen'in üyesidir.

Bu kronoloji yaklaşıktır. Le Guin, ansible'ın Mülksüzler'de icat edildiğini, ama ondan beş yıl önce yazılan Karanlığın Sol Eli'nde zaten kullanıldığını kendisi de esprili bir dille hatırlatır ve okurdan bu çelişkiyi açıklamaya çalışmamasını ister. Sürgün Gezegeni'ndeki Werel ile Bağışlanmanın Dört Yolu'ndaki Werel'in de aynı gezegen olmadığını özellikle belirtir.

Nereden başlanır?

Le Guin'in önerisi açıktır: İlk üç roman (Rocannon'un Dünyası, Sürgün Gezegeni, Yanılsamalar Şehri) önce yazıldıkları için önce okunabilir. Ardından Dünyaya Orman Denir, Karanlığın Sol Eli ve Mülksüzler herhangi bir sırayla okunur; en sonda İçdeniz Balıkçısı'ndaki öyküler, Bağışlanmanın Dört Yolu ve Anlatış gelir.

Le Guin'i hiç okumamış biri için ise en çok önerilen başlangıç Karanlığın Sol Eli'dir: Evrenin temel fikirlerini tanıtır, tek başına okunabilir ve yazarın en tanınmış romanıdır. Daha kısa ve maceralı bir giriş isteyenler Rocannon'un Dünyası ile, siyasi ve felsefi bir roman arayanlar Mülksüzler ile başlayabilir. Ayrıca not edelim: Le Guin, The Lathe of Heaven (Rüyanın Öte Yakası) ve Always Coming Home (Hep Yuvaya Dönmek) romanlarının Hain evreninde geçmediğini söylemiştir; The Eye of the Heron (Balıkçıl Gözü) için ise bu evrene ait olup olmamasının önemli olmadığını belirtmiştir.

Seri ne anlatıyor?

Hain kitaplarının çoğunda aynı kurgu vardır: Ekumen'den ya da onun öncülü olan Birlik'ten gelen bir gözlemci, yabancı bir dünyada o dünyanın insanlarını anlamaya çalışır. Le Guin her kitapta bir düşünce deneyi kurar. Karanlığın Sol Eli'nde cinsiyeti olmayan, ayda bir kez ve hangi cinsiyete bürüneceği önceden belli olmadan cinsel olarak etkinleşen bir halk; Mülksüzler'de mülkiyetin olmadığı anarşist bir toplum; Dünyaya Orman Denir'de sömürgeciliğin barışçıl bir halka etkisi; Anlatış'ta ise geçmişini yasaklayan bir devlet anlatılır. Kitapların ortak sorusu, farklı çevrelerin ve toplumsal düzenlerin insanı nasıl biçimlendirdiğidir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Rocannon'un Dünyası'nda ekibi bir saldırıda yok edilen etnolog Rocannon, gezegenin yerlileriyle birlikte uzun bir yolculuğa çıkar, düşman üssüne sızar ve Birlik'i ansible ile uyararak gezegeni kurtarır; hayatının geri kalanını orada geçirir. Sürgün Gezegeni'nde Werel'de mahsur kalmış ve giderek azalan Dünyalı koloni ile onlardan korkan yerli halk, yaklaşan uzun kışın ve Gaal adlı yağmacı göçebelerin tehdidi karşısında halklarını kurtarmak için iş birliği yapmak zorunda kalır. Gezegenin yılı Dünya'nınkinden çok uzundur; tek bir kış 15 Dünya yılı sürer. Yanılsamalar Şehri'nde Sürgün Gezegeni kahramanlarının soyundan gelen, belleği silinmiş, amber gözlü bir adam, Shing'in yönettiği Dünya'da kim olduğunu öğrenmek için batıya, Shing'in şehrine yola çıkar. Eski belleği geri verildiğinde iki kimliğini bir arada tutmayı başarır ve Shing'in zihinden zihne yalan söyleyebildiğini, Birlik'i de bu yolla yıktığını keşfeder.

Karanlığın Sol Eli'nde Ekumen elçisi Genly Ai, buz gezegeni Gethen'i birliğe katılmaya ikna etmeye çalışır; Gethenli dostu Estraven ile buzullar arasında geçen zorlu bir kaçış, iki farklı insan arasında güvenin nasıl kurulduğunu gösterir. Estraven bu yolun sonunda ölür, ama Ai'nin görevi başarıya ulaşır ve Gethen'in ülkeleri Ekumen'e katılır. Dünyaya Orman Denir'de köleleştirilen Athsheliler Selver'in önderliğinde ayaklanır ve Dünyalıları gezegenden çıkarır, ama bu süreçte öldürmeyi öğrenirler. Mülksüzler'de anarşist Anarres'ten kapitalist Urras'a giden fizikçi Shevek, kuramının yalnızca savaş amacıyla kullanılmak istendiğini görünce kaçar; Dünya elçiliğine sığınarak ansible'ı mümkün kılacak kuramını bütün dünyalara iletmelerini ister ve Anarres'e geri döner. Anlatış'ta Dünyalı gözlemci Sutty, geçmişini, eski yazısını ve inançlarını yasaklayan Aka gezegeninde, gizlice yaşatılan "Anlatış" geleneğinin izini sürer ve baskıcı yönetim ile ona direnen halk arasındaki çatışmaya tanıklık eder.

Yazar ve yazıldığı dönem

Le Guin (1929-2018), antropolog Alfred Louis Kroeber ile yazar Theodora Kroeber'in kızıydı. Ekumen sözcüğünü de babasından aldı: Kroeber bu terimi, ortak kökene sahip Avrasya kültürleri için Yunanca "yerleşik dünya" anlamına gelen oikoumene sözcüğünden türetmişti. Taoizm, feminizm, şiddetsizlik ve çevre duyarlılığı yazarın Hain kitaplarında sürekli dönen temalardır. İlk üç roman 1960'ların ortasında ucuz cep kitapları olarak çıktı. Karanlığın Sol Eli ve Mülksüzler ise onu türün en saygın yazarlarından biri yaptı. Le Guin 1990'larda kısa öykülerle bu evrene geri döndü ve son Hain romanı Anlatış'ı 2000'de yayımladı.

Serideki bilim

Işığa yakın hızda yolculuk. Hain gemileri "neredeyse ışık kadar hızlı" yol alır. Bu yüzden yıldızlar arası bir yolculuk dışarıdan bakan için yıllar sürer, yolcu içinse birkaç saat ya da birkaç ay sürer. Bu, Einstein'ın özel görelilik kuramındaki zaman genişlemesinin gerçek bir sonucudur. Le Guin bunu sevdiklerinden kopan, döndüğünde onları yaşlanmış bulan kahramanların duygusal bedeli olarak kullanır.

Ansible. Yıldızlar arasında anında haber ileten bu cihaz Le Guin'in buluşudur ve ilk kez Rocannon'un Dünyası'nda geçer. Gerçek fizikte ışıktan hızlı bilgi aktarımı bilinen yasalara aykırıdır; kuantum dolanıklık bile bilgi göndermeye izin vermez. Yine de ansible, bilimkurguda en çok ödünç alınan cihazlardan biri oldu.

Gerçek yıldızlar. Le Guin bazı kitaplarında gerçek yıldızları kullanır. Rocannon'un Dünyası, bize yaklaşık 25 ışık yılı uzaklıktaki Fomalhaut'nun çevresinde geçer. Sürgün Gezegeni'nin Werel'i Ejderha takımyıldızındaki Gamma Draconis'in, Mülksüzler'in ikiz gezegenleri ise gerçek bir yıldız olan Tau Ceti'nin çevresindedir. Bu yıldızların gerçek özelliklerini ilgili kitap sayfalarımızda ve ötegezegenler sayfamızda anlattık.

Ortak köken fikri. Evrenin temelindeki "bütün insanlar Hain'den geldi" varsayımı bilinçli bir kurgudur. Gerçek bilim, insan türünün Dünya'da evrimleştiğini gösterir; başka bir gezegende yaşam bulunursa bize benzemesini beklemek için bir neden yoktur. Bu soruyu bilim insanlarının nasıl araştırdığını dünya dışı yaşam arayışı sayfamızda bulabilirsiniz.

Etkisi, ödülleri ve uyarlamaları

Karanlığın Sol Eli ve Mülksüzler en iyi roman dalında hem Hugo hem de Nebula ödüllerini kazandı; Le Guin, Karanlığın Sol Eli ile bu iki ödülü birlikte kazanan ilk kadın oldu. Dünyaya Orman Denir 1973'te en iyi kısa roman dalında Hugo Ödülü'nü aldı. Anlatış 2001'de en iyi bilimkurgu romanı dalında Locus Ödülü'nü kazandı. Hain öykülerinden "The Day Before the Revolution" (1974) Nebula ve Locus ödüllerini, "The Matter of Seggri" (1994) da ödül aldı. Ansible sözcüğü Orson Scott Card'ın Ender'in Oyunu gibi kitaplarda da kullanıldı.

Le Guin Vakfı'nın listesine göre Hain kitaplarının bir sinema ya da dizi uyarlaması yoktur; yazarın filme uyarlanan eserleri The Lathe of Heaven ve Yerdeniz kitaplarıdır. Karanlığın Sol Eli ise birkaç kez tiyatro sahnesine uyarlandı. Dünyaya Orman Denir ile James Cameron'ın Avatar filmi arasındaki benzerlikler sık sık tartışılır; Le Guin filmin kitabın ahlaki temelini tersine çevirdiğini yazmıştır.

Türkçe baskılar ve kimlere uygun?

Hain kitaplarının çoğu Türkçede Metis Yayınları'ndan çıktı: Rocannon'un Dünyası (ilk baskı 1995), Dünyaya Orman Denir (1996), Mülksüzler, Bağışlanmanın Dört Yolu, İçdeniz Balıkçısı, Dünyanın Doğum Günü ve 2025'te Yanılsamalar Şehri. Karanlığın Sol Eli ise Türkçede Ayrıntı Yayınları'ndan okunabilir. Seri; antropoloji, siyaset felsefesi ve toplumsal cinsiyet sorularıyla ilgilenen, aksiyondan çok fikir ve karakter arayan okurlar için idealdir. Her roman bağımsız okunabildiği için tek bir kitapla başlayıp sevdikçe ilerlemek en kolay yoldur.