Rocannon'un Dünyası (Ursula K. Le Guin): konusu, Fomalhaut bilimi ve okuma rehberi

Rocannon'un Dünyası (özgün adı Rocannon's World), Ursula K. Le Guin'in yayımlanan ilk romanıdır. 1966'da Ace Books'un sırt sırta iki kısa romanı tek ciltte satan "Ace Double" dizisinde, Avram Davidson'ın The Kar-Chee Reign romanıyla aynı kitabın iki yüzünden biri olarak çıktı. Kısa, hızlı okunan bu kitap, okurların sonradan "Hain evreni" ya da "Hain döngüsü" adını verdiği büyük kurgusal dünyanın ilk romanıdır. Bilimkurgu tarihine bir sözcük de armağan etmiştir: yıldızlar arasında anında haber ileten hayalî cihazın adı olan ansible ilk kez bu romanda geçer.

Kitap ne anlatıyor?

Roman, uzak bir gelecekte, birbirinden haberi olmayan insan dünyalarını yeniden bir araya getirmeye çalışan Bütün Dünyalar Birliği'nin (League of All Worlds) zamanında geçer. Gaverel Rocannon, Birlik adına çalışan bir etnologdur; yani başka halkların kültürünü yerinde inceleyen bir bilim insanı. Görev yeri, Fomalhaut yıldızının çevresinde dönen ikinci gezegen olan ve teknolojisi bizim Tunç Çağı'mıza benzeyen bir dünyadır. Gezegende birden fazla zeki tür yaşar: soylu ve savaşçı Angyarlar, mağaralarda yaşayan zanaatkâr Gdemiarlar ve teknolojiyle ilgilenmeyen, telepatik Fiialar bunların başlıcalarıdır.

Rocannon'un araştırma ekibi gezegende beklenmedik bir saldırıya uğrar ve o, uzay gemisinden, arkadaşlarından ve iletişim araçlarından yoksun kalır. Gezegeni ve halklarını tehdit eden düşmanı Birlik'e haber vermek için yerlilerin yardımına muhtaçtır. Böylece bir bilimkurgu romanı olarak başlayan kitap, kanatlı binekler, kaleler ve uzun bir arayış yolculuğuyla epik bir fantastik destana dönüşür. Kitabın açılışındaki önsöz ise romandan yıllar önce geçen ayrı bir öyküdür: Angyar soylu bir kadının kayıp bir aile mirasının peşinde yıldızlara kadar uzanan yolculuğu.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Önsözde genç bir Angyar soylusu olan Semley, ailesinin yoksullaşmasına çare olacağını düşündüğü değerli bir kolyeyi bulmak için evinden ayrılır. Gdemiarların yardımıyla, onlara Birlik'in bıraktığı otomatik bir uzay aracıyla gezegeninden çıkar ve kolyenin Birlik bilim insanlarının müzesinde sergilendiğini öğrenir. Bilim insanları, aralarında Rocannon da olmak üzere, kolyeyi ona geri verir. Ama ışık hızına yakın yolculuk yüzünden Semley için kısa süren gezi, gezegeninde 16 yıla karşılık gelmiştir. Döndüğünde kocası ölmüş, bıraktığı küçük kızı büyümüştür.

Yıllar sonra Rocannon, kendi çabasıyla korumaya alınan bu gezegene yeni bir araştırma için gelir. Gezegende gizlice üs kuran Faraday adlı genç ve saldırgan bir dünyanın güçleri, Birlik'e başkaldıran bu düşmanlar, onun gemisini yok eder ve ekip arkadaşlarını öldürür. Rocannon, düşmanın üssündeki ansible'a ulaşıp Birlik'i uyarmaya karar verir. Semley'nin torunu Mogien, köyü yok edilen Fian Kyo ve Olgyior halkından Yahan'ın da aralarında bulunduğu küçük bir grupla güneye doğru uzun bir yolculuğa çıkar.

Yolculuk boyunca grup, düşmanla ilgisi olmayan pek çok tehlikeyle karşılaşır, başka halklarla ve türlerle tanışır, kayıplar verir. Rocannon bu süreçte yıldızlardan gelen bir yabancı olmaktan çıkıp gezegenin bir parçası hâline gelir. Bir mağarada karşılaştığı gizemli bir varlıktan, kendini gezegene adaması karşılığında zihinden zihne konuşma yeteneğini alır. Düşman üssüne vardığında bu yetenekle içeri sızar, ışıktan hızlı bir gemideki ansible aracılığıyla üssün yerini Birlik'e bildirir. Birlik'in insansız bir gemiyle gönderdiği saldırı üssü yok eder; Rocannon bin kişinin ölümünü zihninde hisseder.

Rocannon hayatının geri kalanını güney kıtasında, evlendiği kadınla ve onu benimseyen insanlar arasında geçirir. Birlik'in kurtarma ekibi dokuz yıl sonra geldiğinde o ölmüştür. Hiçbir zaman öğrenemediği bir ayrıntı vardır: Gezegene onun adı verilmiştir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Ursula K. Le Guin (1929-2018), Kaliforniya'nın Berkeley kentinde, antropolog Alfred Louis Kroeber ile yazar Theodora Kroeber'in kızı olarak doğdu. Babasının antropoloji çalışmalarıyla büyümesi, romanlarına doğrudan yansıdı: Kahramanlarının pek çoğu, Rocannon gibi, yabancı bir kültürü yok etmeye değil anlamaya çalışan gözlemcilerdir. Le Guin'in ilk romanları, hayalî Orsinya ülkesinde geçen ve yayıncıların uzun süre geri çevirdiği metinlerdi; bu ret yanıtlarından sonra, bilimkurgu dergilerinde kendine bir okur kitlesi bulabileceğini görerek bu türe yöneldi.

Rocannon'un Dünyası'nın önsözü, ilk kez Eylül 1964'te Amazing Stories dergisinde "The Dowry of Angyar" adıyla yayımlanan öyküdür; bu öykü sonradan "Semley's Necklace" (Semley'nin Kolyesi) adıyla yazarın 1975 tarihli öykü derlemesine de alındı. Roman, 1966'da çıkan Planet of Exile (Sürgün Gezegeni) ve 1967'deki City of Illusions (Yanılsamalar Şehri) ile birlikte, Hain evreninin ilk üç kitabını oluşturur. Le Guin, kitabın 1977'deki Harper & Row ciltli baskısı için romana sonradan bir giriş yazısı ekledi.

Kitaptaki bilim

Gerçek bir yıldız: Fomalhaut. Romanın gezegeni, gökyüzündeki en parlak yıldızlardan biri olan Fomalhaut'nun çevresinde döner. Güney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızının en parlak yıldızı olan Fomalhaut, Hipparcos uydusunun ölçümüne göre bize yaklaşık 25 ışık yılı uzaklıktadır. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 1,92 katı, parlaklığı ise yaklaşık 16,6 katıdır. Fomalhaut genç bir yıldızdır: 2012'deki bir çalışma yaşını yaklaşık 440 milyon yıl olarak hesapladı. Bu kadar sıcak ve kütleli bir yıldızın toplam ömrünün yaklaşık bir milyar yıl olabileceği düşünülüyor. Dünya'da ise karmaşık canlıların ortaya çıkması gezegenin oluşumundan milyarlarca yıl sonra gerçekleşti. Yani gerçek Fomalhaut'nun çevresinde, kendi başına evrimleşmiş zeki türlerle dolu bir gezegen bulunması pek olası görünmüyor. Le Guin'in evreni bu soruyu kendi yoluyla aşar: Hain evreninde gezegenlerdeki insan benzeri halklar yerinde evrimleşmemiş, çok eski zamanlarda Hain gezegeninden gelen sömürgeciler tarafından yerleştirilmiştir.

Yıldızın çevresindeki toz kuşakları. Gerçek Fomalhaut, gezegen sistemleri üzerine çalışan gökbilimciler için önemli bir laboratuvardır. Çevresindeki toz halkası 1983'te NASA'nın Kızılötesi Astronomi Uydusu IRAS ile keşfedildi. 2008'de Hubble Uzay Teleskobu görüntülerinde, halkanın hemen içinde "Fomalhaut b" adı verilen bir gezegen adayı bulunduğu duyuruldu; bu cisim, görünür ışıkta doğrudan görüntülenen ilk ötegezegen adayı olarak büyük ilgi gördü. Ancak 2019 ve 2023'teki çözümlemeler, bu cismin bir gezegen değil, iki büyük gezegen yapıtaşının çarpışmasından doğan ve genişleyen bir toz bulutu olduğunu gösterdi. NASA'ya göre James Webb Uzay Teleskobu 2023'te yıldızın çevresinde iç içe üç toz kuşağı görüntüledi; bunlar yıldızdan 23 milyar kilometreye, yani Dünya-Güneş uzaklığının 150 katına kadar uzanıyor. En dıştaki kuşak, Güneş Sistemi'ndeki Kuiper kuşağının yaklaşık iki katı ölçeğinde. Bilim insanları bu kuşakların, henüz görülmemiş gezegenlerin kütleçekimiyle biçimlendiğini düşünüyor. Konuyla ilgili genel bilgi için ötegezegenler sayfamıza bakabilirsiniz.

Zaman genişlemesi. Semley'nin kısa yolculuğunun gezegeninde 16 yıla karşılık gelmesi, Einstein'ın özel görelilik kuramının gerçek bir sonucuna dayanır. Işık hızına yaklaşan bir yolcu için zaman, geride kalanlara göre daha yavaş akar. Örneğin ışık hızının yüzde 99'uyla giden bir gemide geçen her yıl, yerde yaklaşık yedi yıla denk gelir. Hain evrenindeki gemiler "neredeyse ışık kadar hızlı" çalışır: yolculuk dışarıdan bakan için yıllar sürer, yolcu içinse çok daha kısadır. Le Guin'in kahramanlarının sevdiklerinden kopuşunu anlatan bu ayrıntı, romanın en dokunaklı ve bilimsel olarak en sağlam yanıdır.

Ansible: anında iletişim. Romandaki ansible, mesajları yıldızlar arasındaki uzaklık ne olursa olsun anında iletir. Gerçek fizikte buna izin veren bilinen bir yol yoktur: Özel göreliliğe göre hiçbir bilgi ışıktan hızlı yol alamaz. Kuantum dolanıklık uzak parçacıklar arasında anlık görünen bağıntılar yaratsa da kuantum bilgi kuramındaki "iletişimsizlik teoremi", bu bağıntılarla bilgi gönderilemeyeceğini gösterir. Ansible bu yüzden saf kurgudur; ama yıldızlar arası bir uygarlığın nasıl bir arada durabileceği sorusuna verdiği yanıtla türün en kullanışlı fikirlerinden biri olmuştur.

Etkisi ve ödülleri

Rocannon'un Dünyası herhangi bir ödül kazanmadı; Le Guin'in ödülleri sonraki romanlarıyla geldi. Ama kitabın türe en kalıcı katkısı ansible sözcüğüdür. Bu ad ve fikir daha sonra Orson Scott Card'ın Ender'in Oyunu başta olmak üzere Elizabeth Moon ve Vernor Vinge gibi yazarların kitaplarında da kullanıldı. Robert Silverberg romanı, kısa, akıcı anlatılmış, yaratıcı ve iyi yazılmış, üstün nitelikli bir uzay operası olarak övdü. Bilimkurgu araştırmacısı Andy Sawyer ise ilk üç Hain romanında genç bir yazarın inandırıcı ve akılda kalıcı bir dünya kurma çabasını görür. Eleştirmenler, Gdemiarların cücelere, Fiiaların da elflere benzetilmesi gibi, kitabın klasik fantastik edebiyattan aldığı ögelere sık sık dikkat çeker. Kitap, ötekilik ve insanı merkeze koyan bakış açısı üzerine yazılan akademik çalışmalarda da ele alınmıştır.

Uyarlamaları

Rocannon'un Dünyası'nın bir sinema ya da dizi uyarlaması yoktur. Le Guin Vakfı'nın listesinde yazarın filme ya da diziye uyarlanan eserleri olarak Karanlığın Sol Eli gibi Hain kitapları değil, The Lathe of Heaven (Rüyanın Öte Yakası) ve Yerdeniz kitapları yer alır. Roman bugün İngilizcede tek başına basılmıyor; ilk üç Hain romanını bir araya getiren Worlds of Exile and Illusion derlemesinde ve Library of America'nın 2017'de çıkardığı iki ciltlik The Hainish Novels and Stories külliyatının ilk cildinde okunabiliyor.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Rocannon'un Dünyası, hem bilimkurgu hem fantastik edebiyat seven okurlar için iyi bir kapıdır. Kısa ve maceralı yapısıyla Le Guin'in olgunluk dönemi romanlarına göre daha kolay okunur; buna karşılık Karanlığın Sol Eli ya da Mülksüzler kadar derin değildir. Le Guin'in kendisi, Hain kitaplarını sırasıyla okumak isteyenlere ilk üç romanla, yani yazıldıkları sırayla başlamalarını önermişti. Kitap Türkçede Metis Yayınları'ndan, Tûba Çele çevirisiyle Rocannon'un Dünyası adıyla çıktı; ilk baskısı Kasım 1995 tarihlidir.

Hain evrenindeki bütün romanların hangi sırayla okunabileceğini ayrıntılı anlattığımız Hain evreni okuma sırası sayfası bir sonraki adım için yol gösterir. Rocannon'un Dünyası'ndaki sömürgecilik ve yerli halklar temasını çok daha sert biçimde işleyen Dünyaya Orman Denir de doğal bir devam okumasıdır.