Destination Moon (Bruce K. Byers): Lunar Orbiter programının tarihi ve özeti

Destination Moon: A History of the Lunar Orbiter Program (Hedef Ay: Lunar Orbiter programının tarihi), Bruce K. Byers'ın Nisan 1977'de NASA'nın "NASA TM X-3487" numaralı teknik notu olarak yayımlanan kitabıdır. Konusu, 1966 ve 1967'de Ay yörüngesine gönderilen beş Lunar Orbiter sondasıdır. Bu sondalar Apollo astronotlarının inebileceği güvenli bölgeleri bulmak için Ay'ı yörüngeden fotoğrafladı ve sonunda Ay yüzeyinin yüzde 99'unu görüntüledi. Kitap 1963-1970 dönemini kapsar: programın doğuşunu, sözleşme pazarlıklarını, aracın yapımını, beş görevi ve elde edilen verilerin Apollo'da nasıl kullanıldığını anlatır. Adı 1950 yapımı bilimkurgu filmi Destination Moon ile aynıdır, ama kitabın bu filmle bir ilgisi yoktur. ABD hükümeti yayını olduğu için NASA'nın teknik rapor arşivi NTRS'te ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

1960'larda ABD'nin Ay'a insansız üç büyük girişimi vardı. Ranger sondaları Ay'a çakılırken fotoğraf çekti, Surveyor araçları Ay'a yumuşak iniş yaptı, Lunar Orbiter ise Ay'ın çevresinde dolanarak yüzeyi haritaladı. Byers'ın vurguladığı gibi Lunar Orbiter bu üçlünün en geç başlayanıydı. Program 1963'te, Ranger ve Surveyor geliştirme aşamasındayken doğdu. O sırada Apollo araçlarının temel tasarım kararları çoktan verilmişti. Bu nedenle Lunar Orbiter'ın verileri Apollo'nun donanımını değil, yalnızca görevlerin planlanmasını etkileyebilecekti.

Program, NASA'nın Virginia'daki Langley Araştırma Merkezi'nin ilk büyük derin uzay projesiydi. Ana yüklenici Boeing'di. Boeing'in önerdiği araç yaklaşık 360 kilogramdı, üç eksende kararlı duruyordu ve uzayda denenmiş hazır parçalardan yararlanıyordu. Fotoğraf sistemini Eastman Kodak yapacaktı. Aracın içindeki kamera filme çekim yapıyor, film Bimat adlı yarı kuru bir yöntemle uzay aracında banyo ediliyor, sonra taranıp radyo sinyaliyle Dünya'ya gönderiliyordu. Byers, bu karmaşık sistemin nasıl kurulduğunu, takvim baskısı altında geliştirme ve test aşamalarının neredeyse aynı anda nasıl yürütüldüğünü ve Apollo'nun istekleriyle bilim insanlarının istekleri arasındaki dengenin nasıl kurulduğunu ayrıntılı biçimde anlatır.

Verileri göster

Programın başlangıcı	1963
Başarılı görev	5/5
Fotoğraflanan Ay yüzeyi	%99
Mikrometeoroit delinmesi	22
Görev başına maliyet	40 milyon dolar

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap on iki bölüm ve eklerden oluşur. Ana fikirler sırasıyla şöyle özetlenebilir.

• Programın doğuşu (1-3. bölümler): Nobel ödüllü kimyager Harold Urey gibi bilim insanlarının 1958'den itibaren Ay keşfi çağrıları, başta JPL'nin Surveyor programı içinde ağır bir "Surveyor Orbiter" olarak düşünülen fikrin hafif ve bağımsız bir araca dönüşmesi ve 1963'te Kongre'nin soruları arasında programın başlatılması anlatılır.
• Sözleşme ve yapım (4-7. bölümler): NASA ile Boeing arasındaki sözleşme pazarlığı, Langley'deki proje ofisinin kuruluşu, aracın yapısı ve geliştirme sırasında çıkan teknik sorunların nasıl çözüldüğü işlenir.
• Apollo'nun istekleri ve ilk üç görev (8-9. bölümler): Lunar Orbiter 1, Ağustos 1966'da Ay yörüngesine giren ilk ABD aracı oldu ve Ay'ın yakınından Dünya'nın ilk fotoğrafını çekti. Lunar Orbiter 2'nin Copernicus kraterini alçak ve eğik bir açıyla gösteren fotoğrafı, Apollo kurallarına uymadığı için iki kez reddedilen bir önerinin üçüncüde kabul edilmesiyle çekildi. Basın bu kareyi yüzyılın büyük fotoğraflarından biri olarak andı. Lunar Orbiter 3, Ay'a inmiş Surveyor 1'i yüzeyde görüntüledi.
• Son iki görev (10. bölüm): Lunar Orbiter 4 ve 5 kutuplardan geçen yörüngelere yerleştirildi. Bu iki araç, Ay'ın neredeyse tamamını, Dünya'dan hiç görünmeyen uzak yüzü de kapsayacak biçimde fotoğrafladı.
• Sonuçlar (11-12. bölümler): NASA, altıncı bir görev için hazırlık yaptıysa da Temmuz 1967'de bu görevi onaylamadı. Apollo İniş Yeri Seçim Kurulu, Lunar Orbiter fotoğraflarını adım adım eleyerek aday bölgeleri belirledi. Lunar Orbiter 2'nin incelediği adaylardan biri sonradan Apollo 11'in indiği Huzur Üssü oldu. Byers'ın değerlendirmesine göre Apollo bu fotoğraflar olmadan da Ay'a inebilirdi, ama Lunar Orbiter ona hem zaman hem para kazandırdı. Yoksa NASA iniş yerlerini görmek için önce bir ya da daha fazla insanlı yörünge uçuşu yapmak zorunda kalabilirdi. Kitap, Lunar Orbiter'ın çektiği Dünya fotoğraflarının insanlığa evinin ne kadar küçük olduğunu gösterdiği düşüncesiyle kapanır. Son bölüm, yazarın seçtiği açıklamalı fotoğraflardan oluşur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Bruce K. Byers, önsözünde anlattığına göre bu çalışmaya Haziran 1967'de, NASA Tarih Ofisi'nin yaz seminerine katıldığında başladı. Program o sırada hâlâ uçuş aşamasındaydı. Byers önce NASA genel merkezindeki ve Langley'deki dosyaları inceledi, proje yetkilileriyle konuştu, ardından son görev Lunar Orbiter 5'in fırlatılışını Kennedy Uzay Merkezi'nde izledi ve Boeing ile Kodak temsilcileriyle görüştü.

Sonraki üç yazı da NASA'ya dönen Byers, Haziran 1969'da Apollo Ay Planlama Ofisi'ne verildi. Orada Lunar Orbiter fotoğraflarının Apollo 11 ve sonraki görevlerin planlanmasında nasıl kullanıldığını yakından gördü. Apollo'ya danışmanlık yapan Bellcomm şirketinden Farouk El-Baz gibi uzmanlarla görüştü. Taslağı Haziran 1971'de teslim etti ve ardından ABD Dışişleri'nde diplomat olarak çalışmaya başladı. Önsözün altında Bombay ve Aralık 1976 tarihi yazılıdır. Kitap çıktığında Viking sondaları Mars'a inmişti. Byers, Lunar Orbiter'ı yöneten Langley ekibinin önemli bir kısmının Viking'e geçtiğini ve Ay'da edinilen deneyimin Mars'ta kullanıldığını da not eder.

Kitaptaki bilim: Lunar Orbiter ne buldu, bugün ne biliyoruz?

Lunar Orbiter'ın asıl işi fotoğraftı, ama araçlar başka ölçümler de yaptı. Byers bunları sonuç bölümünde özetler. Her araçta mikrometeoroit dedektörleri vardı. Mikrometeoroitler, uzayda büyük hızla yol alan toz boyutundaki taş parçacıklarıdır. Beş araç toplam 22 delinme kaydetti. Araştırmacılar, Ay çevresindeki delinme tehlikesinin Dünya çevresindekinden büyük olmadığı sonucuna vardı. Bu, astronot giysileri ve araçlar için ne kadar koruma gerektiği sorusuna doğrudan bir yanıttı. Radyasyon ölçümleri de Apollo donanımının ortalama ve ortalamanın üzerindeki kısa süreli Güneş parçacık fırtınalarına karşı astronotları koruyabileceğini doğruladı.

En kalıcı bilimsel sonuç, Ay'ın çekim alanıyla ilgiliydi. Beş aracın yörüngelerindeki küçük sapmalar dikkatle izlendi. NASA'nın aktardığına göre JPL'den P. M. Muller ve W. L. Sjogren, 1968'de Ay'ın halka biçimli büyük denizlerinin altında yoğun kütle birikimleri bulunduğunu yayımladı. Bunlara "maskon" (kütle yoğunlaşması) adı verildi. Byers'a göre beş aracın yörünge davranışı Apollo yöneticilerini o kadar etkiledi ki Apollo 10, iniş yerine Ay yörüngesinde kalan bir görev olarak planlandı. Amaç, insanlar inmeden önce daha hassas izleme verisi toplamaktı.

Kitabın 1977'de söyleyemediği bir ayrıntı da vardır. Kodak'ın Lunar Orbiter için yaptığı kamera sistemi, Ulusal Keşif Ofisi'nin (NRO) gizli SAMOS keşif uydusu kamerasından uyarlanmıştı ve bu bilgi Soğuk Savaş'tan sonra açıklandı. Byers yalnızca Kodak'ın Hava Kuvvetleri için fotoğraf sistemi yapan şirket olduğunu belirtmekle yetinir. Bir başka gelişme de fotoğrafların kendisiyle ilgilidir. Lunar Orbiter Görüntü Kurtarma Projesi (LOIRP), sondaların orijinal analog veri bantlarını sayısallaştırdı. Kurtarılan ilk görüntü, Ağustos 1966'da Ay'ın yakınından çekilen ilk Dünya fotoğrafıydı ve Kasım 2008'de yayımlandı. Proje 2014'te bantların aktarımını tamamladı. Görüntülerin neredeyse tamamı kurtarılıp NASA'nın Gezegen Veri Sistemi'nde yayımlandı. Ay'ın genel özellikleri için Ay, denizler ve kraterler için Ay'ın yüzeyi sayfalarına bakılabilir.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın bir ödül aldığına dair doğrulanmış bir bilgi yoktur. Destination Moon, NASA Tarih Serisi'nin yayın listesinde yer alır ve Lunar Orbiter'ı yöneten ekibin arşiv dosyalarına ve söyleşilerine dayanan ayrıntılı bir program tarihidir. Kitabın en dikkat çekici yanı, sonuç bölümündeki ölçülü tutumudur. Byers, programın başarısını anlatırken onu abartmaz ve Apollo'nun Lunar Orbiter olmadan da yol bulabileceğini açıkça kabul eder. Onun vardığı sonuç, beş görevin beşinde de başarılı olan programın NASA içindeki bir görüşü güçlendirdiğidir: insansız Ay sondaları, hedefleri basit, sınırlı ve birbirini tamamlayıcı olduğunda en iyi sonucu verir. Byers ayrıca Apollo'nun öncelikleri yüzünden insansız bilimsel Ay keşfinin 1960'larda geri planda kaldığını, 1972'deki son Apollo inişinden sonra da bütçe kısıntılarıyla durduğunu not eder.

Programın kültürel izi de kitapta yer alır. Byers, Lunar Orbiter 1'in Ağustos 1966'da çektiği Dünya-Ay fotoğrafıyla Lunar Orbiter 5'in Ağustos 1967'de çektiği neredeyse dolunay evresindeki Dünya fotoğrafını programın en uzun etkili kareleri arasında sayar. İkisi de planda olmayan, ek hazırlık gerektiren çekimlerdi.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yoktur. Aynı adı taşıyan 1950 filmi, kitapla ilgisi olmayan kurgusal bir insanlı Ay yolculuğudur. Lunar Orbiter'ın beslediği Apollo görevlerini anlatan kitaplar arasında Chariots for Apollo ve Apollo'nun Ay bilimini anlatan Where No Man Has Gone Before öne çıkar. Apollo 8 komutan pilotu Jim Lovell, görev sonrası teknik değerlendirmede araçtaki Lunar Orbiter fotoğraflarının iniş yerlerini tanımak için yeterli olduğunu söylemişti. Byers bu değerlendirmeyi kitabına almıştır. Sovyetlerin aynı yıllardaki Ay sondaları için Beyond Earth kullanışlı bir başvuru kitabıdır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, bir uzay programının mühendislik ve yönetim tarafını merak eden okur için yazılmış ayrıntılı bir tarihtir. Fotoğraf sisteminin işleyişi, yörünge seçimleri ve iniş yeri eleme yöntemleri sade ama teknik bir dille anlatılır. Ek A'daki sözlük kısaltmalarda yol gösterir.

• Hızlı başlangıç: 11. bölüm (sonuçlar) programın Apollo'ya ve bilime katkısını tek yerde toplar. 12. bölümdeki açıklamalı fotoğraflar bunu görsel olarak tamamlar.
• Görev öyküsü isteyenler: 9. ve 10. bölümler beş uçuşu, karşılaşılan arızaları ve Copernicus fotoğrafı gibi unutulmaz kareleri anlatır.
• Mühendislik meraklıları: 6. ve 7. bölümler aracın yapısını, film banyo sistemini ve geliştirme sırasında çözülen sorunları ele alır.
• Bağlam isteyenler: Ek C, 1958-1968 arasındaki insansız Ay sondalarının kaydını verir.