Nightfall (Asimov, Silverberg): konusu, altı güneşin bilimi ve okuma rehberi

Nightfall (Türkçe karşılığıyla Gece Çökerken), Isaac Asimov ile Robert Silverberg'in 1990'da Doubleday'den çıkan, 352 sayfalık romanıdır. Kitap, Asimov'un 1941'de yazdığı ve bilimkurgu tarihinin en çok anılan kısa öykülerinden biri sayılan "Nightfall"un genişletilmiş hâlidir. Konusu çarpıcıdır: altı güneşi olan bir gezegende gece, yaklaşık iki bin yılda bir kez gelir ve geldiğinde insanlar yıldızları ilk kez görür. Kitap, bu fikri hem bir bilim gizemi hem de bir psikoloji deneyi olarak işler. Aynı zamanda "Evren ne kadar büyüktür ve insan bunu kaldırabilir mi?" sorusunu sorar.

Kitap ne anlatıyor?

Romanla özgün öykü arasındaki farkı baştan bilmek yararlıdır. 1941 öyküsü 13.000 sözcüğü aşan bir uzun öyküdür. Roman bu çekirdeği korur, ama Silverberg'in eklediği ayrıntılı başlangıç ve sonla genişletir. Gezegenin adı da öyküdeki Lagash'tan romandaki Kalgash'a değişmiştir. Kısacası roman, aynı ana fikrin daha geniş bir toplumsal fon üzerinde yeniden anlatılmasıdır.

Olay, altı güneşin aydınlattığı Kalgash gezegeninde geçer (1941 öyküsünde gezegenin adı Lagash'tır). Orada gece diye bir şey bilinmez; gökyüzünde her zaman en az bir güneş bulunur. Kalgash'lıların karanlıktan korkması bu yüzden doğaldır. Saro Üniversitesi'ndeki bilim insanları ise, binlerce yıllık arkeolojik katmanlarda medeniyetlerin yaklaşık iki bin yılda bir yangınla yok olduğuna dair izler bulur. Aynı sırada gökbilimciler, gezegenin yörüngesinde bir tutulma düzeninin kapıda olduğunu hesaplar. İki iş birleşince, ortada bir kehanetten çok bir hesap kalır.

Kitap, bilim insanları ile halk arasındaki gerilimi de işler. Ateş Havarileri adlı bir tarikat, gökten bir yıkım geleceğine inanır; bilimciler ise aynı olayı ölçülebilir bir astronomi sorunu olarak görür. Roman, iki tarafın da kısmen haklı olduğunu gösterir: ne kehanet yalnızca batıl inançtır, ne de bilim insanlarının hazırlığı yeterlidir. Roman, bu çatışmayı Siferra, Sheerin, Beenay ve Theremon gibi karakterlerin gözünden anlatır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Asimov'un öyküsünde ve romanın çekirdeğinde olay şöyle gelişir: Kalgash'ta bilim insanları, uygarlığın tekrar tekrar yangınlarla yıkıldığını fark eder. Gökbilimciler, görünmeyen bir uydunun belirli aralıklarla tek parlak güneşi örttüğünü ve bu tutulmanın yaklaşık 2.049 yılda bir geldiğini hesaplar. Diğer güneşler o sırada ufkun altında olduğundan, gezegen yarım günden uzun süren bir karanlığa girer.

Karanlık çöktüğünde Kalgash'lılar ışık kaynağı arar; ama gökyüzünde onlar için hiç bilinmeyen bir manzara belirir: 30.000'den fazla yıldız. İnsanlar, evrenin kendi küçük güneşler kümesinden sonsuz derecede büyük olduğunu bir anda görür ve buna zihinleri dayanamaz. Karanlıktan ve yıldızların kendisinden duydukları korku yangınlara yol açar, şehirler yanar ve uygarlık bir kez daha çöker. Öykünün sonu karamsardır; romandaki başlangıç ve kapanış bölümlerini Silverberg yazmıştır, ancak çekirdek hikâyeye sadık kalmıştır. Bu yüzden bu özet romanın merkezindeki olayı anlatır.

Romanın mekânları da bu gerilimi taşır. Olayların büyük bölümü Saro Şehri'nin çevresinde, geniş ormanlık bir alanın yakınında geçer; kuzeydeki Jonglor şehri ve Sagikan Yarımadası'ndaki kumlu, çöl benzeri Beklimot gibi başka yerler de anılır. Saro Üniversitesi'nin gözlemevi, hesabı yapan ve tehlikeyi gören merkezdir. Arkeolojik bulgular geçmişin döngüsünü, gökbilimsel hesap ise tutulmanın saatini gösterir. İki ayrı bilgi kolu aynı olaya farklı uçlardan bakar; hiçbiri tek başına yeterli değildir.

Ateş Havarileri'nin rolü, romanın kurgusuna dinle bilim arasındaki gerilimi ekler. Tarikat, gökten gelecek bir yıkıma ilişkin kehanetlere inanır. Bilim insanları ise aynı döngünün doğal bir nedeni olduğunu savunur. Sonunda yaşananlar, iki tarafın da hazırlıksız olduğunu gösterir: kehanet de, hesap da halkın korkusunu durdurmaya yetmez.

Hikâyenin gücü, sonucun kaçınılmaz görünmesindedir. Asimov'un fikri, insanların alıştıkları ortam değiştiğinde gerçeği nasıl algıladığına dair bir deneydir. Roman, bu deneyi bilim insanlarının birbirleriyle tartışmalarına, halkın korkusuna ve kentin son günlerine yayarak uzatır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Asimov 2 Ocak 1920 dolaylarında Sovyet Rusya'nın Petroviçi kasabasında doğdu ve 6 Nisan 1992'de New York'ta öldü. 1948'de Columbia Üniversitesi'nden kimya doktorası aldı, Boston Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde biyokimya öğretti. Yazdığı ya da derlediği kitapların sayısı 500'ü aşar.

"Nightfall" öyküsü, 17 Mart ile 9 Nisan 1941 arasında yazıldı, 24 Nisan 1941'de satıldı ve Astounding Science Fiction dergisinin Eylül 1941 sayısında çıktı. 13.000 sözcüğü aşan öykü, Asimov'un o güne dek yazdığı en uzun metindi. Öykünün çıkış noktası, editör John W. Campbell ile yapılan bir konuşmadır. İkili, Ralph Waldo Emerson'ın, yıldızlar binlerce yılda bir gecede görünse insanların hayranlıkla ibadet edeceğini söyleyen sözünü konuştu; Campbell buna karşı çıkıp insanların aksine çıldıracağını savundu. Başlığı da ikisi birlikte seçti. Asimov, öykü sayesinde adı ilk kez derginin kapağında yer alan bir yazar oldu ve bilimkurgunun önde gelen yazarları arasında anılmaya başladı. 1968'de Amerikan Bilimkurgu Yazarları Derneği (SFWA) üyeleri, Nebula Ödülü'nün kurulduğu 1965 öncesinde yazılmış en iyi bilimkurgu kısa öyküsü olarak "Nightfall"u seçti ve öykü The Science Fiction Hall of Fame, Volume One, 1929–1964 antolojisine alındı. Asimov kendi sevdiği öykü olarak ise "The Last Question"ı gösterirdi.

Roman, öyküden 49 yıl sonra, Robert Silverberg'in eklediği ayrıntılı bir başlangıç ve sonla yayımlandı. Asimov bu işi, Silverberg'in orijinal öyküye tamamen sadık kaldığını ve ortaya çıkan metni neredeyse kendi yazmış sayabileceğini söyleyerek övdü.

Kitaptaki bilim: altı güneşli bir gezegen mümkün mü?

Romandaki sistem

Romana göre Kalgash'ın güneşleri şunlardır: sarı bir cüce olan Onos birincil güneştir; Dovim kırmızı bir cücedir; Trey ile Patru beyaz, Tano ile Sitha ise mavi yıldızlardır ve her iki çift de birer ikili sistem oluşturur. Tutulma, Dovim'in tek görünen güneş olduğu bir dönemde yörüngesi dışmerkezli bir uydunun onu örtmesiyle gerçekleşir. Yıldızların sıcaklık ve tayf sınıfları için yıldız türleri sayfamıza bakabilirsiniz.

Karanlık korkusu

Kurgunun psikolojik dayanağı, Kalgash'lıların sürekli aydınlık altında evrimleşmiş olması ve bu yüzden karanlıktan derin bir korku duymasıdır. Bu bir bilimsel bulgu değil, öykünün temel varsayımıdır; ama okuru, kendi alışkanlıklarının sınırını düşünmeye zorlar. Asimov, korkuyu yalnızca karanlığa değil, o karanlıkta ortaya çıkan manzaraya da bağlar: evrenin ölçeği, sığınılan küçük dünya duygusunu bozar.

Gerçek altılı sistemler

Altı yıldızlı sistemler bilimkurgu uydurması değildir. 2021 Ocak'ında duyurulan TIC 168789840, TESS uzay teleskobuyla bulunan, Dünya'dan yaklaşık 1.900 ışık yılı uzakta, Eridanus takımyıldızındaki gerçek bir altılı sistemdir. Üç çiftten oluşur: iç çiftlerden ikisi birbirinin çevresinde 3,7 yılda döner, dıştaki çift ise ortak ağırlık merkezi çevresinde yaklaşık 2.000 yılda bir tur atar. Bu, Dünya'dan bakıldığında altı yıldızın hepsinin birbirini örttüğü ilk bilinen sistemdir. Asıl ilginç olan, gezegen konusudur: kaynaklara göre yalnızca dış çiftin çevresinde kararlı gezegenler bulunabilir; iç dörtlü alt sistemin kütleçekimi gezegenleri fırlatır ya da parçalar. Bu karşılaştırma, kitaptaki gibi altı güneşin tek bir gezegeni aydınlatmasının ne kadar özel bir düzen gerektireceğini gösterir. Asimov'un hayali sisteminin kararlılığı ise ayrı bir hesap konusudur ve burada ele alınmıyor. Gerçek gezegenleri bulma yöntemleri için Ötegezegenler sayfasına bakabilirsiniz.

Gece gökyüzü neden karanlık?

Kitabın bir başka ilginç yanı, "gece gökyüzünü dolduran yıldızlar" fikrinin gökbilim tarihindeki bir soruyla akraba olmasıdır. Sonsuz bir evrende her yönde bir yıldız olmalı ve gökyüzü parlak olmalıdır; gerçekte ise karanlıktır. Bu Olbers paradoksu olarak bilinir. Kalgash'ta durum ise tersidir: gökyüzü hep aydınlıktır ve yıldızlı gece, bir kez gelen bir sürprizdir. Romanda yıldızların sayısı 30.000'den fazla olarak verilir; bu rakam bir kurgu varsayımıdır.

Etkisi ve ödülleri

Roman, kısa öykünün itibarından yararlandı; asıl ödül ve ün kısa öyküye aittir. Öykü 1968'de SFWA oylamasında "en iyi bilimkurgu kısa öyküsü" seçildi. Kitap olarak romanın ayrıca bir ödülünü doğrulayamadık. Öykü, 1950'lerde Dimension X ve X Minus One radyo dizilerinde seslendirildi; 1976'da Analog Records bir plak çıkardı ve 2007 Nisan'ında Escape Pod podcastinin 100. bölümü oldu.

Uyarlamaları

Öykünün iki film uyarlaması vardır: 1988'de Arcosanti projesinde, topluluk sakinlerinin figüran olarak oynadığı düşük bütçeli bir film çekildi; 2000'de ise bir başka film yapıldı. Sitemizde bu filmlerin sayfası bulunmuyor. Romanın kendi uyarlaması yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, bilimkurgu klasiklerine yeni başlayan ve karakterden çok fikir odaklı hikâyeleri sevenler için uygundur. Romanın uzunluğu 352 sayfadır; öykü ise bir oturuşta okunabilecek kadar kısadır. İlk adım olarak, isteyen 1941 tarihli kısa öyküyü okuyabilir; öykü, romanın özünü çok daha sıkı anlatır. Romanı ise öyküyü sevenlere ve Kalgash'ın toplumunu daha yakından görmek isteyenlere öneririz. Asimov'un daha büyük ölçekli düşünce deneylerine geçmek isteyenler için Vakıf ve Vakıf serisi okuma sırası uygun duraklardır. Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadık; özgün adıyla aranmalıdır.