Lucky Starr and the Rings of Saturn (Asimov): konusu, bilimi ve rehberi

Lucky Starr and the Rings of Saturn (Türkçe karşılığıyla Lucky Starr ve Satürn'ün Halkaları), Isaac Asimov'un "Paul French" takma adıyla yazdığı altı kitaplık Lucky Starr serisinin son romanıdır. Doubleday kitabı 1958'de, 186 sayfalık bir gençlik romanı olarak yayımladı. Asimov'un Satürn sisteminde geçen tek romanı budur. Ama kitap bir "halkalar turu" değildir: Satürn'ün uyduları ve halkaları, Dünya ile Sirian adı verilen yıldızlararası rakip arasındaki siyasi bir satranç tahtası gibi kullanılır. Bugün Satürn hakkında bildiklerimizle karşılaştırınca, kitabın hangi noktalarda isabetli olduğunu, hangi noktalarda zamanın gerisinde kaldığını görmek ayrı bir keyif verir.

Kitap ne anlatıyor?

Lucky Starr romanları, Asimov'un yetişkinlere yazdığı eserlerden farklı bir amaca hizmet eder: gençlere Güneş Sistemi'ni, her kitapta başka bir gezegenin ya da uydunun koşullarını anlatarak tanıtmak. Her cilt, o dünyanın fiziksel özelliklerini hikâyenin işleyişine bağlar. Satürn kitabında bu özellik, uyduların sahiplik tartışmasının merkezine oturmasıdır.

Seri boyunca Bilim Konseyi'nin genç ajanı David "Lucky" Starr ile ufak tefek ama cesur yardımcısı Bigman Jones, Güneş Sistemi'nin bir köşesinden ötekine gönderilir. Önceki kitaplarda Mars'ta, asteroit kuşağında, Venüs'te, Merkür'de ve Jüpiter'in uydularında dolaşan ikili, son kitapta Satürn'e gelir. Bu kez mesele bir sabotaj ya da gizemli bir hastalık değil, bir sahiplik sorunudur: Sirianlar Satürn'ün en büyük uydusu Titan'a yerleşmiştir ve oradaki varlıklarını meşru göstermeye çalışırlar.

Kitabın asıl ilgi çekici yanı, bir uzay macerasının gerilimini bir hukuk tartışmasıyla birleştirmesidir. Bir yıldız sisteminin bütününün, orada gelişmiş bir medeniyete sahip olan topluluğa ait sayılıp sayılmayacağı, romanın can alıcı sorusudur. Starr'ın çözümü kaba kuvvete değil, mantığa dayanır; Asimov'un bütün serideki tavrı da budur. Kitap yine de aksiyondan yoksun değildir: casus avı, tutsaklık ve robotların beklenmedik bir tehlike yarattığı bir bölüm okuru sürükler.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Starr, Sirian casus ağının başındaki kaçak Jack Dorrance'ı izleyerek Satürn sistemine gelir. Orada Sirianların Titan'ı fiilen işgal ettiğini ve bu işgali "Satürn'ün uyduları kimsenin değil" iddiasıyla haklı göstermeye çalıştığını görür. Starr, Konsey üyesi Wessilewsky'yi, kitabın bilinen dokuz uydusunun en içtekisi olan Mimas'a, yanında yeterli malzemeyle gizlice yerleştirir. Ardından kendisi Sirianların eline düşer. Bu esaret sırasında Bigman da, Sirian toplumunda robotların onu insan saymaması yüzünden ciddi bir tehlikeyle karşılaşır; bu fikri aşağıda bilim bölümünde ele alıyoruz.

Hikâyenin çözümü, iki dünyanın temsilcilerinin toplandığı Vesta'daki yıldızlararası konferansta gelir. Starr, Wessilewsky'nin Mimas'ta bir üs kurduğunu bildirir. Bu bilgi Sirianların kendi iddiasını çürütür: Satürn'ün uyduları sahipsizse, onların da Mimas'a neden hiç yaklaşmadıklarını açıklamaları gerekir; yaklaşmadılarsa Mimas'ı Dünya'nın saydıkları anlamına gelir. Tarafsız dünyaların lideri Agas Doremo bu çelişkiyi kullanır ve delegeleri, Sirian mantığının kabul edilmesi hâlinde her kaya parçası yüzünden savaş çıkabileceği sonucuna götürür. Konferans, bir yıldız sisteminin bölünmez olduğu ilkesini kabul eder ve Sirianlar Titan'ı bir ay içinde boşaltmak zorunda kalır.

Böylece son kitap, Starr'ın serideki ikinci kez, bir savaşı silahla değil akılla önlemesiyle biter. Roman bir savaş alanı yerine bir toplantı salonunda sonuçlanır. Gençlik romanı için alışılmadık, ama Asimov'un şiddeti son çare bile saymayan dünya görüşüne çok uygun bir kapanıştır. Serinin önceki kitaplarında da benzer bir ilke işler: tehlike ne kadar büyük olursa olsun, çözüm bilgiden ve akıl yürütmeden gelir.

Bu çözümün zekâsı, kitabın en iyi anlaşılan yanıdır. Starr, Sirianların kendi söylemini onlara karşı kullanır: Satürn'ün uydularının sahipsiz olduğunu savunan taraf, uyduların en içtekine, yani Mimas'a hiç uğramamıştır. Bu hâl, Mimas'ın zaten Dünya'ya ait olarak görüldüğünü ele verir. Tarafsız dünyaların temsilcileri için mesele artık Titan'ın kime ait olduğu değildir; Sirian mantığı kabul edilirse, her kayanın savaş gerekçesi olabileceği bir düzene girilecektir. Kitabın asıl mesajı da budur: büyük çatışmalar çoğu zaman top ve füzeyle değil, kuralların nasıl yazıldığıyla kazanılır.

Ana fikirleri toparlarsak: (1) bir yıldız sistemi bölünmez bir bütündür ve orada gelişmiş bir toplumun tek başına hak iddia etmesi kabul edilemez; (2) çeşitlilik, bir toplumun gücüdür; (3) bir makinenin "insan" tanımı, korumayı da tehdide çevirebilir. Üç fikir de kitabın aksiyonunu taşıyan unsurlardır ve hepsi Starr'ın akıl yürütmesiyle çözülür.

Yazar ve yazıldığı dönem

Isaac Asimov, 2 Ocak 1920 dolaylarında Sovyet Rusya'nın Petroviçi kasabasında doğdu, 6 Nisan 1992'de New York'ta öldü. Columbia Üniversitesi'nde kimya doktorası yaptı (1948), uzun yıllar Boston Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde biyokimya dersleri verdi ve yazdığı ya da derlediği kitapların sayısı 500'ü aştı. Lucky Starr romanlarını, televizyon dizisine uyarlanmaları ihtimaline karşı "Paul French" takma adıyla yazdı; çünkü o dönemin televizyon yapımlarının "hep aynı derecede kötü" olmasından çekiniyordu. Dizi planları suya düşünce takma adı bıraktı, sonraki baskılarda adı kitabın üstünde göründü.

Roman, Aralık 1957 ile Şubat 1958 arasında, yani Sputnik 1'in fırlatılmasından hemen sonra yazıldı. O günlerin Soğuk Savaş havası kitaba sinmiştir: Starr, bir toplumun başarılarını inkâr etmek yerine onları yakalamak ya da geçmek için çalışmak gerektiğini savunur. Kitap ayrıca, Sirianların uyguladığı genetik seçmeyi ve ondan türeyen üstünlük iddiasını eleştirir: Starr'a göre insanlığın gücü görünüşte, kökende ve kültürde çeşitlilikten gelir. Bu, bir uzay macerasının içine yerleştirilmiş açık bir değer mesajıdır. Romanın, Asimov'un 1966'daki Fantastic Voyage uyarlamasına kadar yazdığı son romanı olduğu da not edilmelidir; yetişkin okurlar için yazdıkları ise Vakıf serisi çevresinde toplanır.

Kitaptaki bilim: hayal edilen Satürn ve gerçek Satürn

Mimas

Asimov, Mimas'ın çapını yaklaşık 340 mil olarak verir. NASA'nın bugünkü verilerine göre uydunun ortalama çapı yaklaşık 245 mil (394 kilometre) kadardır; biçimi de tam küre değil, hafifçe oval. NASA, Mimas'ın neredeyse tamamen su buzundan oluştuğunu ve Satürn'e yaklaşık 115.000 mil uzaklıkta, 22 saat 36 dakikada bir tur attığını bildirir. Uydunun en dikkat çekici özelliği, çapının üçte biri kadar, yaklaşık 130 kilometrelik dev Herschel çarpma kraterdir. Mimas'ın kütleçekimi, halkalardaki Cassini Bölümü'nün oluşmasında da etkilidir.

Titan

Kitap, Titan'ın atmosferinin Dünya'nınkine yakın yoğunlukta ve ağırlıklı olarak metandan oluştuğunu varsayar. NASA'ya göre gerçek şu: atmosfer yaklaşık yüzde 95 azot ve yüzde 5 metandır; yüzeydeki basınç Dünya'dakinden yaklaşık yüzde 60 fazladır. Titan'da sıvı metan ve etandan nehirler, göller ve denizler vardır ve Dünya'dan başka yüzeyinde sıvı bulunan tek bilinen cisimdir. 2005'te ESA'nın Huygens sondası uyduya indi; toplanan veriler buzlu kabuğun altında bir okyanus bulunabileceğini düşündürdü. Ayrıntılar için Titan sayfasına bakabilirsiniz.

Halkalar ve uydu sayısı

Kitabın adındaki halkalar romanda arka planda kalır. NASA'ya göre halkalar milyarlarca küçük buz ve kaya parçasından oluşur, gezegenden 282.000 kilometreye kadar uzanır ve ana halkalarda genellikle yalnızca yaklaşık 10 metre kalınlıktadır. Asimov dokuz bilinen uydudan söz eder; NASA'nın Mart 2025 itibarıyla doğrulanmış uydu sayısı ise 274'tür. NASA'nın Cassini aracı Satürn'e 2004'te ulaştı ve görev 15 Eylül 2017'de sona erdi. Halkalar için Satürn'ün halkaları, uydular için Satürn'ün uyduları sayfalarına göz atabilirsiniz.

Robotlar ve "insan" tanımı

Kitabın en düşündürücü bilim-kurgu fikri robotlarla ilgilidir. Sirian toplumunda boy uzunluğu genetik olarak belirlendiği için robotlar, Sirian standardından çok kısa olan Bigman'ı insan olarak tanımayabilir ve ona zarar vermekten çekinmeyebilir. Asimov burada, Ben, Robot'tan tanıdığımız robot yasalarının zayıf noktasını işler: kural, "insan" sözcüğünün nasıl tanımlandığına bağlıdır. Bu, bugün yapay zekâ tartışmalarında da karşımıza çıkan bir sorudur: bir makineye "zarar verme" dendiğinde, kimin korunduğu tanımın ayrıntısında saklıdır.

Etkisi ve ödülleri

Kitapla ilgili bir ödül ya da öne çıkan bir eleştiri yazısı doğrulayabildiğimiz kaynaklarda yer almıyor. Roman, daha çok altı kitaplık gençlik serisinin kapanışı olarak anılır. Asimov, ilerleyen yıllarda serinin kitaplarına yeni baskılarda önsözler ekleyerek bilimin eskiyen yerlerini okura açıkça söyledi; örneğin Venüs'ün bütün yüzeyinin okyanusla kaplı olmadığını ve Merkür'ün Güneş'e hep aynı yüzünü dönmediğini belirtti.

Uyarlamaları

Romanın film ya da dizi uyarlaması yoktur. Seriyi doğuran televizyon dizisi planı da hiç gerçekleşmedi.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Lucky Starr serisi altı kitaptan oluşur ve yayın sırası şöyledir: David Starr, Space Ranger (1952), Lucky Starr and the Pirates of the Asteroids (1953), Lucky Starr and the Oceans of Venus (1954), Lucky Starr and the Big Sun of Mercury (1956), Lucky Starr and the Moons of Jupiter (1957) ve bu kitap, Lucky Starr and the Rings of Saturn (1958). Her roman ayrı bir macera anlattığı için herhangi birinden başlanabilir, ama Sirian rakibin ve Starr ile Bigman'ın ilişkisinin gelişimi için yayın sırası daha doğrudur. Bu kitap sonuncu olduğundan, seriyi tanımayan okur için en iyi başlangıç noktası değildir.

Kitap, Asimov'un yetişkin eserlerine girmeden önce daha hafif bir şey arayan genç okurlara ve eski bilimkurguya nostaljiyle bakmak isteyenlere uygundur. Satürn'ü merak eden okur için ise asıl hikâye, bu hayalin Cassini'nin 13 yıllık gözlemleriyle nasıl değiştiğidir. Serinin ardından Ben, Robot ya da Çelik Mağaralar doğal ikinci adımlardır. Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadık; özgün adıyla aranmalıdır.