Adenot döndü, deney sürüyor: ESA astronotun vücudunu denizaltıcılarla karşılaştırıyor

Avrupa Uzay Ajansı ESA, Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan yaklaşık sekiz ay sonra dönen astronotu Sophie Adenot'yu 2 Kasım'da Paris'teki genel merkezinde basının karşısına çıkaracak. Bu, Adenot'nun dönüşünden sonraki ilk yüz yüze basın toplantısı olacak. Uzayda geçen günlerin vücuttaki izini sürmek ise yeni başlıyor: ESA'nın εpsilon görev sayfalarında tanıttığı Exposome Signature deneyi, astronotları dönüşten sonra altı ay boyunca izliyor ve onları İtalyan Deniz Kuvvetleri'nin denizaltıcılarıyla karşılaştırıyor.

Uzay vücudu nasıl yoruyor?

ESA'nın 23 Ekim'de yayımladığı açıklamaya göre astronotlar aynı anda birçok baskıyla yaşıyor: mikroyerçekimi, radyasyon, kapalı alanda kalmak, yalnızlık, gece-gündüz ritminin bozulması ve ortam koşullarının değişmesi. Bu yükler bir arada, Dünya'da kronik hastalıklarda ve hızlanmış yaşlanmada görülene benzeyen tepkiler doğurabiliyor.

Bunun belirgin örneklerinden biri düşük dereceli iltihaplanma. Bu, bağışıklık sisteminin hafif ama sürekli biçimde etkin kalması anlamına geliyor.

Neden denizaltıcılar?

Deneyin en dikkat çekici yanı karşılaştırma grubu. Yalnızlık, dar alan ve görev baskısı yalnız astronotlara özgü değil; denizaltıda uzun süre kalan askerler de bunları yaşıyor. Ama denizaltıda mikroyerçekimi de kozmik radyasyon da yok. ESA'ya göre iki grubu paralel izlemek, gözlenen değişimlerden hangilerinin yalnız uzaydan kaynaklandığını ayırt etmeye yarıyor: Denizaltıcılarda da görülen bir değişim büyük olasılıkla kapalı yaşamın sonucu, yalnız astronotlarda görülen ise uzayın.

Neler ölçülüyor?

Çalışma astronotların görevden önce, görev sırasında ve sonrasında çok yönlü bir sağlık profilini çıkarmayı hedefliyor. Ölçülen işaretler şunlar:

• iltihaplanma ve bağışıklık işlevi,
• oksidatif stres, yani hücrelerde serbest radikallerin yol açtığı yıpranma,
• metabolizma ve sinir sistemiyle hormonlar arasındaki sinyalleşme,
• bağırsak ve vücuttaki mikroorganizma topluluğu (mikrobiyom) ile virüs topluluğu (virom),
• gen etkinliği.

"Ekspozom" terimi, bir insanın yaşamı boyunca maruz kaldığı çevresel etkenlerin tümünü anlatıyor. Deney adını bu fikirden alıyor: Tek bir organa değil, birbirine bağlı sistemlerin hepsine birlikte bakmak.

Dönüşten sonraki altı ay

Astronot Dünya'ya döndükten sonra çalışma altı aya yayılan birkaç ölçüm oturumuyla sürüyor. Amaç, hangi değişimlerin hızla normale döndüğünü, hangilerinin daha uzun sürdüğünü ve hangilerinin uzun vadeli risk olabileceğini ayırmak. ESA, özellikle 150 gün ve daha uzun görevlerin önemli olduğunu vurguluyor.

Adenot'nun görevi bu eşiğin çok üstünde. ESA'nın verilerine göre 13 Şubat 2026'da fırlatılan astronot uzayda toplam 237 gün 5 saat 18 dakika geçirdi ve Luca Parmitano'nun Beyond göreviyle kurduğu Avrupa rekorunu 35 günden fazla aştı. Adenot 8 Ekim'de Crew-12 ekibiyle Kaliforniya açıklarına indi, 10 Ekim'de Köln'deki Avrupa Astronot Merkezi'ne ulaştı. ESA'ya göre ardından iki-üç haftalık bir süre için Alman Havacılık ve Uzay Merkezi DLR'nin yanı başındaki :envihab tesisinde yerçekimine yeniden alışacak ve veri toplama çalışmalarına katılacaktı.

Bir sınırı da not etmek gerekiyor: ESA'nın açıklaması deneye kaç astronotun katıldığını, ölçümleri hangi kurumların yürüttüğünü ve ilk sonuçların ne zaman açıklanacağını belirtmiyor. Yani şimdilik elimizde bir bulgu değil, bir yöntem var.

Ay ve Mars için neden önemli?

ESA'ya göre çalışmadan çıkacak sonuçlar, gelecekteki keşif görevlerinin tıbbi planlamasına girecek. Hedef, astronotun sağlığını uçuş sırasında anlık izlemeye yarayacak biyobelirteçleri, yani vücuttaki değişimi önceden haber veren ölçülebilir işaretleri bulmak; buna göre de hedefe yönelik önlemler, daha iyi tanı ve tedavi yöntemleri geliştirmek. ESA, bu yöntemlerin Dünya'daki sağlık sorunları için de önem taşıdığını belirtiyor.

Adenot görevi boyunca bilimden teknolojiye geniş bir programı yürüttü; ESA'ya göre yaklaşık 218 saatini 35 Avrupa deneyine ayırdı ve 14 gün içinde üç uzay yürüyüşü yaptı. Görevin bu bölümünü uzay yürüyüşleri haberimizde anlatmıştık. 2 Kasım'daki toplantı canlı yayımlanmayacak; ESA'nın duyurusuna göre yalnız salonda bulunan akredite gazeteciler soru sorabilecek. Exposome Signature'ın ilk sonuçlarının ne zaman açıklanacağı ise henüz belli değil.