Almagest (Batlamyus): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Almagest, İskenderiyeli bilgin Batlamyus'un (Klaudios Ptolemaios) yaklaşık 150 dolayında yazdığı astronomi kitabıdır. 1.200 yılı aşkın bir süre Avrupa'da, Orta Doğu'da ve Kuzey Afrika'da gök bilimi denince başvurulan temel metin oldu. Güneş'i, Ay'ı ve gezegenleri Yer'in çevresinde döndüren modeli, bin yıldan uzun süre gökyüzünü hesaplamanın standart yolu sayıldı. Bugün Yer merkezli evrene inanmıyoruz; ama Almagest'i okumak, bilimin nasıl kurulduğunu, bir kuramın nasıl bu kadar uzun yaşadığını ve nasıl devrildiğini görmek için en iyi yollardan biridir. Bu sayfada kitabın içeriğini, bölüm bölüm ana fikirlerini, bugünkü astronomiyle karşılaştırmasını ve nereden başlanacağını bulacaksınız.

Almagest ne anlatıyor?

Kitabın asıl Yunanca adı Mathēmatikē Syntaxis, yani "Matematiksel Derleme"dir. Adı, kitabı İslam dünyasında "en büyük" anlamına gelen Yunanca megistē sözcüğünden bozularak el-Mecisti diye anan Arap bilginlerden gelir; Latince çevirilerle birlikte Avrupa'da Almagest olarak yerleşti. Kitap on üç bölümden (kitaptan) oluşur ve gök hareketlerini geometriyle hesaplamayı amaçlar: Güneş ve Ay'ın hareketi, tutulmalar, sabit yıldızlar ve beş gezegen (Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter, Satürn).

Batlamyus bu işi yalnız yeni gözlemlerle değil, kendisinden önceki bilginlerin, özellikle Hipparkhos'un ve Apollonios'un geliştirdiği matematik araçlarıyla yaptı. Kitaptaki yöntem şu soruyu yanıtlar: Gezegenlerin gökyüzündeki yeri önceden nasıl hesaplanır? Cevabı, daireleri üst üste bindiren geometrik bir modeldir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Almagest bir roman değil bilim kitabı olduğu için özet, bölümlerin ana fikirleriyle verilmiştir.

• I. ve II. kitap: Temel evren görüşü ve matematik araçları. Gökyüzü küresel bir düzen olarak ele alınır, Yer evrenin merkezinde durur. Küresel trigonometri ve gözlem yöntemleri, ölçümleri hesaba dökmenin dayanağı olur.
• III. kitap: Güneş'in hareketi ve ekinokslarının yavaş kayması (presesyon). Batlamyus presesyonu yüzyılda yaklaşık bir derece olarak hesaplar.
• IV. ve V. kitap: Ay'ın hareketi ve gök cisimlerinin uzaklıkları.
• VI. kitap: Güneş ve Ay tutulmalarının öngörülmesi.
• VII. ve VIII. kitap: Sabit yıldızlar ve ünlü yıldız kataloğu. Katalogda 48 takımyıldız içinde 1.022 yıldız kaydı yer alır. Batlamyus, altıncı kadir parlaklığa kadar gözlenebilen yıldızları kaydettiğini belirtir.
• IX.–XI. kitap: Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn'ün hareketleri için ayrı ayrı modeller.
• XII. ve XIII. kitap: Gezegenlerin geri hareketi (retrograd hareket) ve gezegenlerin ekliptiğe göre kuzey-güney sapmaları.

Kitabın bütünü şu ana fikre dayanır: Gökyüzü, birbirini taşıyan dairesel hareketlerin toplamı olarak hesaplanabilir. Her gezegen küçük bir daire (epicycle, yani "yan çember") üzerinde döner; bu dairenin merkezi de büyük bir daire (deferent, yani "taşıyıcı") boyunca ilerler. Batlamyus modeli daha da iyi uydurmak için "ekuant" denen bir nokta ekler: gezegenin yan çemberinin merkezi, bu noktadan bakılınca düzgün hızda ilerliyormuş gibi görünür. Gezegenlerin sıralaması Ay, Merkür ve Venüs (sıraları belirsiz), Güneş, Mars, Jüpiter, Satürn ve sabit yıldızlar biçimindedir. Batlamyus yıldız konumlarını ekliptik koordinatlarla, yani Güneş'in gökyüzündeki yıllık yolunu esas alan bir sistemle verir; bu, Hipparkhos'un kullandığı ekvator koordinatlarından farklı bir seçimdir. Kaynaklara göre bu düzende bir burç takımyıldızındaki yıldızların çoğu, takımyıldızın adını taşıyan 30 derecelik dilime düşer. Kitabın vardığı sonuç da budur: Model, gök olaylarını önceden hesaplayabilen çalışan bir araç olarak sunulur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Batlamyus, yaklaşık 100 ile 160'lı ya da 170'li yıllar arasında yaşamış, Roma yönetimindeki İskenderiye'de çalışan ve Roma vatandaşlığını gösteren Latince bir ad taşıyan bir bilgindi. Yaklaşık bir düzine bilimsel eser yazdı; en tanınmışları Almagest, yaklaşık sekiz bin yerleşimin koordinatını içeren Coğrafya ve astroloji üzerine Tetrabiblos'tur. Almagest'in 150'den önce tamamlanamayacağı düşünülür; çünkü Batlamyus, Mısır'ın Kanopus kentinde 147-148 yıllarında, kitabın modellerinin daha eski sürümlerini içeren bir yazıt dikmişti.

Kitabın metni kaybolmadı. 9. yüzyılda Arapçaya çevrildi; kaynaklara göre Halife Memun'un himayesinde yürüyen çeviri çalışmaları bunda rol oynadı. 1175'te Gerardus Cremonensis (Cremonalı Gerard) Toledo'da Arapçadan Latinceye çevirdi. 15. yüzyılda Trabzonlu George, Papalık himayesinde tam bir çeviri ve geniş yorum hazırladı. Regiomontanus'un kısaltılmış sürümü etkili oldu; ilk basılı Latince baskı 1515'te Venedik'te, Yunanca baskı 1538'de Basel'de çıktı. Modern araştırmalarda ölçüt alınan Yunanca metin J. L. Heiberg'in 1898-1903 baskısıdır; İngilizce çevirilerden G. J. Toomer'inki (1984) en güvenilir kabul edilir. Antik astronomi geleneğinin İslam dünyasındaki devamı için Zîc-i Uluğ Bey ve Uluğ Bey sayfalarına bakabilirsiniz.

Model nasıl işliyordu?

Batlamyus'un düzeninde Yer hareketsizdir ve evrenin merkezindedir. Her gezegen için üç ayrı fikir birlikte çalışır:

• Taşıyıcı (deferent): Yer'in çevresindeki büyük çember.
• Yan çember (epicycle): Merkezi taşıyıcı üzerinde ilerleyen ve gezegenin üzerinde döndüğü küçük çember. Gezegenin geri hareketi bu sayede açıklanır.
• Ekuant: Yan çemberin merkezinin düzgün hızla ilerliyormuş gibi göründüğü, Yer'den farklı bir nokta. Kitapta tahminleri iyileştiren bir Batlamyus yeniliği olarak anlatılır.

Bu yapı bir "evren fiziği" olmaktan çok bir hesap makinesiydi: aynı gezegen için daha ince bir uydurma gerektiğinde çemberler eklenebiliyordu. Bu esneklik, kuramın uzun yaşamasını sağlayan ana nedenlerden biri oldu. Sonraki yüzyıllarda gözlemler ince ayrıntıda tutarsızlıklar ortaya çıkardıkça düzeltmeler yapıldı, ama temel fikir bozulmadı.

Kitaptaki bilim: gerçek gökyüzüyle karşılaştırma

Ne kadar çalışıyordu? Epicycle ve deferent sistemi, gezegenlerin gökyüzündeki konumlarını öngörmede uzun süre işe yaradı. Geri hareketi de açıkladı: gezegen küçük çemberde ilerlerken, Yer'den bakınca bir süre yavaşlayıp geriye gidiyormuş gibi görünür. Ekuant ise tek başına platonik "düzgün dairesel hareket" ideâline aykırı bir hileydi; bu yüzden sonraki bilginleri rahatsız etti.

Gerçekte ne oluyor? Bugün biliyoruz ki gezegenler Güneş'in çevresinde dolanır ve geri hareket, Yer'in dışarıdaki bir gezegeni "geçmesi"nin yarattığı görüntüdür. Batlamyus'un modeli geometrik bir hesaplama aracıydı; gerçek fiziksel bir tablo değil. Epicycle ve deferent zinciri, günümüz bakışıyla, karmaşık bir hareketi basit dairesel hareketlerin toplamıyla yaklaşık ifade etmenin bir yoludur. Yer'in sabit olduğu varsayımı ise yanlıştır. Presesyon için bir yüzyılda bir derece değeri de gerçeğin altında kalır (bugünkü değer yaklaşık 72 yılda bir derecedir).

Yıldız kataloğu. Batlamyus'un yıldız konumları ekliptik koordinatlarla verilir; Hipparkhos'un ekvator koordinatlarından farklı bir seçimdir. Kataloğun koordinatları modern ölçümlerle karşılaştırıldığında, gözlemlerin Batlamyus'un belirttiği tarihten daha eski bir döneme ait olabileceğini düşündüren sistematik kaymalar gösterir. Bu bulgu, kitabın gözlem verilerinin ne kadarının kendisine ait olduğu tartışmasını doğurdu. 1977'de Robert R. Newton'un The Crime of Claudius Ptolemy adlı eseri Batlamyus'u veri sahtekârlığıyla suçladı; Owen Gingerich ve Bernard Goldstein gibi uzmanlar bu iddiaya itiraz etti. Konu hâlâ akademik tartışma konusudur.

Takımyıldız adları. Katalogdaki 48 takımyıldız, bugün kullandığımız takımyıldız sisteminin atasıdır; antik gökyüzü haritaları ve burçlar konusundaki yazılarımız, bu mirasın izini sürer.

Etkisi ve yerini kaybedişi

Almagest'in egemenliği, Bilimsel Devrim'e kadar 1.200 yılı aşkın sürdü. Bu uzun ömrün nedeni, kitabın yalnız bir evren tablosu değil, hesap yapılabilen bir yöntem sunmasıydı. Nicolaus Copernicus, De revolutionibus'unda Batlamyus astronomisiyle hesaplaşarak Güneş merkezli bir düzen kurdu. Tycho Brahe Yer'i merkezde tutan ama diğer gezegenleri Güneş'in çevresine yerleştiren bir model önerdi. 1610'da Galileo Jüpiter'in uydularını ve Venüs'ün tüm evrelerini gözlemledi; bu Batlamyus modelinin Venüs için gerektirdiği düzenle çelişiyordu. Bu tartışmanın Galileo'nun kaleminden anlatımı için Dialogo sayfasına bakabilirsiniz.

Kitabın bilinen bir ödülü ya da sitemizde yer alan bir film-dizi uyarlaması yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitabın büyük kısmı trigonometri tabloları ve hesap yöntemleriyle doludur; matematik sevmeyen bir okur için ağır olabilir. Rahat bir yol: önce I. kitabın evren tartışmasını, sonra III. kitabı (Güneş ve presesyon), ardından gezegen bölümlerinden birini okumak ve katalog bölümlerine göz atmaktır. Hesap kısımlarını atlayıp modelin mantığını izlemek de geçerli bir okuma biçimidir. Astronomi tarihine ilgi duyanlar için başlangıç noktası, doğrudan Toomer'in çevirisidir. Türkçede bilinen bir tam çeviri baskısını doğrulayamadığımız için yayınevi belirtmedik. Telifi bitmiş bir metin olsa da doğrulanmış ücretsiz bir kopya bağlantısı vermiyoruz.