Seydi Ali Reis

Seydi Ali Reis, 16. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı denizcisi, gökbilimci, coğrafyacı ve şairdir. Preveze Deniz Savaşı'nda donanmanın sol kanadını yönetti; ardından Hint Okyanusu filosunun komutanlığına getirildi. Filosunu kaybettikten sonra Hindistan, Orta Asya ve İran üzerinden karadan İstanbul'a döndü ve bu yolculuğu Mir'âtü'l-Memâlik adlı eserinde anlattı. Gökyüzü ve denizcilik üzerine yazdığı kitaplar, onu Osmanlı'da seyir astronomisinin önemli yazarlarından biri yapar.

Erken yaşamı ve ailesi

Seydi Ali Reis 1498'de İstanbul'un Galata semtinde doğdu; İngilizce kaynaklar ailesinin Sinoplu olduğunu belirtir. Denizcilikle iç içe bir aileden geliyordu: Dedesi Fatih Sultan Mehmed döneminde tersane kethüdası, babası Hüseyin de Galata'daki tersanede kethüda olarak görev yapmıştı. Seydi Ali genç yaşta tersanede çalışmaya başladı; matematik, astronomi, coğrafya, edebiyat ve din bilgisi eğitimi aldı. Şiirlerinde Kâtibî mahlasını kullandı; Kâtib-i Rûmî adıyla da anılır. Türkçe ve Çağatayca şiirler yazdı.

Denizcilik kariyeri

1522'deki Rodos seferinden başlayarak Osmanlı'nın büyük Akdeniz seferlerine katıldı. 1538'deki Preveze Deniz Savaşı'nda Barbaros Hayreddin Paşa'nın donanmasının sol kanadını yönetti. 1551'de Sinan Paşa ve Turgut Reis'le birlikte Trablusgarp'ın alınmasında görev aldı.

1552 sonlarında Kanuni Sultan Süleyman onu Hint Okyanusu filosunun başına atadı. Görevi, Basra'daki gemileri Süveyş'e getirmekti. Aralık 1553'te Halep'ten yola çıktı ve 1554 başında Basra'ya ulaştı. Yaklaşık beş aylık hazırlıktan sonra, Türkçe kaynaklara göre 2 Temmuz 1554'te 15 kadırgayla Basra'dan denize açıldı. Ağustos 1554'te Hürmüz ve Maskat açıklarında Portekiz donanmasıyla iki kez çatıştı; her iki taraf da gemi kaybetti.

Ardından Umman açıklarında “Fil Tufanı” denen şiddetli bir muson fırtınasına yakalandı. Fırtına filoyu Hindistan kıyılarına, Gücerat bölgesine sürükledi. Seydi Ali Reis Surat'a sığındı. Gücerat'ın başında o sırada 12 yaşındaki Sultan III. Ahmed Şah vardı; Portekizliler Seydi Ali Reis'in kendilerine teslim edilmesini istedi, ancak Gücerat yöneticileri bunu reddetti. Mürettebatın çoğu Gücerat'ta kaldı, gemiler de yerel yöneticilere bırakıldı.

Karadan dönüş

Gemisiz kalan Seydi Ali Reis, yaklaşık elli adamıyla karadan dönmeye karar verdi. Ahmedabad'dan Lahor ve Delhi'ye geçti; Delhi'de Babür hükümdarı Hümayun'un sarayında bulundu. 1556 başında Kabil'e ulaştı; Semerkant'tan sonra Buhara'ya geçti ve burada on beş gün konuk edildi; ardından Harezm, Horasan, İran ve Irak üzerinden Anadolu'ya girdi. Surat'tan çıkışından İstanbul'a varışına kadar yolculuk yaklaşık iki yıl üç ay sürdü. 1557'de Edirne'de Kanuni'nin huzuruna çıktı ve yol boyunca 18 hükümdardan aldığı mektupları sundu. Filonun kaybı nedeniyle cezalandırılmadı; günlük 80 akçe maaşla müteferrika olarak görevlendirildi, yokluğundaki maaşları da ödendi; sonra Diyarbakır tımar defterdarlığına ve Galata'da hassa gemi reisliğine getirildi. 1560'ta Sadrazam Rüstem Paşa onu yeniden Hint Okyanusu kaptanlığına atamak istedi, ancak Mısır Beylerbeyi Sofu Hadım Ali Paşa buna karşı çıktı ve göreve Sefer Reis getirildi.

Eserleri

• Mir'âtü'l-Memâlik (Ülkelerin Aynası): Hindistan'dan İstanbul'a uzanan dönüş yolculuğunun anlatısı; 1557'de padişaha sunuldu.
• Kitâbü'l-Muhît: 1554'te Ahmedabad'da yazdığı, Hint Okyanusu için bir seyir ve deniz coğrafyası kılavuzu. Yön bulma, zaman hesabı, pusula kullanımı, Güneş, Ay ve yıldızlara dayalı takvimler, rüzgârlar, akıntılar, limanlar ve adalar hakkında bilgi verir.
• Mir'âtü'l-Kâinât (Evrenin Aynası): Babür hükümdarı Hümayun için yazdığı, usturlap ve gökyüzüne ilişkin ölçümler üzerine Türkçe eser. Usturlap, gök cisimlerinin ufuktan yüksekliğini ölçerek zamanı ve konumu bulmaya yarayan bir el aletidir.
• Hulâsatü'l-Hey'e: Ali Kuşçu'nun astronomi risalesine dayanan Türkçe bir astronomi kitabı.
• Risâle-i Zâtü'l-Kürsî: Astronomi aletleri üzerine Türkçe bir risale.

Uzay ve astronomiye etkisi

Açık denizde yolunu bulmak isteyen bir denizci için gökyüzü bir haritadır: Güneş'in ve yıldızların ufuktan yüksekliği enlemi, gök cisimlerinin hareketi de zamanı verir. Seydi Ali Reis'in eserleri, bu bilginin Osmanlı denizcilerine Türkçe olarak aktarılmasında önemli bir yer tutar. 19. yüzyılın sonunda Avrupalı araştırmacılar, Kitâbü'l-Muhît'teki bilgilere dayanarak Hint Okyanusu'nun haritasını yeniden çizdi.

Mirası

Seydi Ali Reis İstanbul'da öldü; ölüm tarihi kaynaklarda Aralık 1562 ve Ocak 1563 olarak farklı geçer. Sonraki dönemin Osmanlı tarihçisi Gelibolulu Âlî Mustafa Efendi, dönüş yolculuğundaki tutumunu eleştirdi; başına gelenler ise halk arasında talihsizliği anlatan bir deyiş hâline geldi. Mir'âtü'l-Memâlik İngilizce, Fransızca, İtalyanca, Almanca, Rusça, Arapça ve Farsça dahil pek çok dile çevrildi ve Osmanlı döneminin seçkin edebî eserleri arasında sayılır.

Bilmeye değer

• Preveze Deniz Savaşı'nda Osmanlı donanmasının sol kanadını yönetti.
• Dönüş yolculuğunda 18 hükümdardan mektup getirdi.
• Kitâbü'l-Muhît'i, fırtınadan sonra kaldığı Hindistan'da, Ahmedabad'da yazdı.
• Şiirlerinde Kâtibî mahlasını kullandı.

Ayrıca bakınız: Türk astronomlar kimlerdir? İlk Türk gökbilimcilerden bugüne