Refik Özdek
Gazeteci ve Aytmatov çevirmeni Refik Özdek, çocuklar için yazdığı Uzaydan Gelen Adam ve Uzaylı Bargan'ın Dönüşü ile Türk bilimkurgusunun erken uzaylı romanlarını verdi.
- Doğum tarihi
- 1 Eylül 1928
- Ülke
- Türkiye
- Görevi
- Gazeteci, yazar ve çevirmen
- Rolü
- Yazar
- Ölüm tarihi
- 28 Ağustos 1995
Refik Özdek kimdir?
Refik Özdek (1 Eylül 1928 – 28 Ağustos 1995), Türk gazeteci, romancı, şair ve çevirmendir. Geniş okur kitlesi tarafından en çok Kırgız yazar Cengiz Aytmatov'un eserlerini Türkiye Türkçesine kazandıran çevirmen olarak tanınır. Uzay meraklıları için ise ayrı bir önemi vardır: çocuklar ve gençler için yazdığı Uzaydan Gelen Adam (1978) ve devamı Uzaylı Bargan'ın Dönüşü (1979), Türk çocuk edebiyatında uzaylı temasını işleyen erken romanlardandır. Ayrıca bir Uzay Ansiklopedisi (1981) hazırladı, 1968'de kurduğu yayınevine de "Uzay" adını verdi.
Hayatı
Refik Özdek, 1 Eylül 1928'de Romanya'nın Karadeniz kıyısındaki liman kenti Köstence'de, Elif Hanım ile Şevki Bey'in çocuğu olarak dünyaya geldi. Ailesinin kökü Köstence'deki Türk nüfusuna dayanıyordu. Balkanlardaki siyasi baskılar yüzünden aile İstanbul'a göç etti. Özdek, Galatasaray Lisesi'ni bitirdi; bir süre İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne devam ettikten sonra Çapa Eğitim Enstitüsü'nden mezun oldu. Bir dönem mezunu olduğu Galatasaray Lisesi'nde Fransızca öğretmenliği yaptı.
Gazeteciliğe 1959'da Yeni İstanbul gazetesinde başladı. Daha sonra Bugün, Tercüman, Yeni Haber, Bâbıâli'de Sabah gibi gazetelerde ve Büyük Doğu dergisinde çalıştı. Bir süre Tercüman Çocuk Dergisi'nin genel yayın yönetmenliğini üstlendi ve derginin giriş yazılarında çocuklara öğrenmenin ve merak etmenin önemini anlattı. Yeşilay Cemiyeti'nin çıkardığı Mavi Kırlangıç dergisinde de yöneticilik yaptı. 1968'de Uzay Yayınevi'ni kurdu ve aynı yıl Hazreti Peygamber Geliyor adlı şiir kitabını bu yayınevinden çıkardı. Yazılarında Refik Şevki ve Gaffaroğlu imzalarını da kullandı.
Basın Şeref Kartı sahibi olan Özdek, Türk Edebiyatı Vakfı üyesiydi. Gülver Özdek ile evliydi; bu evlilikten Almıla adında bir kızı oldu. 28 Ağustos 1995'te İstanbul'da akciğer kanserinden öldü. Romanı Gece Yarısı Güneşi ölümünden sonra, 1997'de yayımlandı.
Uzay temalı eserleri
Özdek'in uzayla ilgili eserleri, 1970'lerin sonu ve 1980'lerde Tercüman gazetesinin yayın kollarından çıktı. Marmara Üniversitesi'nde 2014'te hazırlanan bir yüksek lisans tezi, bu kitapları yazarın çocuklar için yazdığı, fantastik ve bilimkurgu ögeleri taşıyan eserler arasında inceler.
Uzaydan Gelen Adam (1978)
Tercüman Gençlik Yayınları'ndan çıkan bu kitap, Özdek'in çocuklar için yazdığı ilk romandır. Uygarlık bakımından Dünya'dan çok ileride olan canlıların yaşadığı Aynud gezegeni, insanların atom ve hidrojen silahlarını geliştirmek için uzayda yaptıkları patlamaların kendi Güneş Sistemi yolculuklarını tehlikeye attığını fark eder. Aynud hükümeti Dünya'ya bir elçilik heyeti göndermeye hazırlanırken, önce insanları tanımak için gazeteci Bargan'ı yollar. Bargan, uçan dairesi ve robotuyla Dünya'yı dolaşır; Çin Seddi'nden Ganj Nehri'ne, Japonya açıklarından Nuh'un gemisini aradığı Ağrı Dağı'na ve New York'a kadar pek çok yeri görür ve izlenimlerini gezi notları biçiminde kaydeder. Roman bir gezi ve macera anlatısı olarak kurulmuştur.
Uzaylı Bargan'ın Dönüşü (1979)
İlk kitabın devamıdır ve yine Bargan'ın tuttuğu notlardan oluşur. Bu kez Bargan, Dünya ile Aynud arasında resmî anlaşmalar yapmakla görevlendirilmiştir. Dünya'ya vardığında ABD ve Sovyetler Birliği'nin uydularını fark eder ve uzay teknolojisinin en güçlü bu iki ülkesiyle temas kurar. Ancak iki taraf da birbirine ve uzaylıya güvenmez: Birbirlerine karşı yörüngede atom bombalı uydular tutan iki süper güç, müzakere için yetkili temsilciler yerine ajan gönderir. Bargan, gerçekten uzaylı olduğunu kanıtlamak için iki ülkenin atom bombalı uydularını yörüngelerinden saptırır; aldatıldığını anlayınca da çatışmaları durdurmaları için iki süper güce süre verir. Romanın sonunda Dünya'yı ele geçirmek isteyen başka bir gezegenden, Yaltırık'tan gelen uçan daireleri uyarılarıyla geri döndürür ve insanların uzaylılara güvenini büsbütün yitirmemesi için bunu kimseye söylemeden gezegenine döner.
Tezin değerlendirmesine göre ilk kitap insanları tanıma çabası ve macera üzerine kuruluyken, ikinci kitapta Soğuk Savaş, silahlanma tehlikesi ve teknolojinin kötüye kullanılması gibi konular çocukların kavrayabileceği düzeyde ele alınır. Bargan karakteri, yazarın "İki Dünyada Yaşayan Adam" başlıklı öyküsünde de karşımıza çıkar. Türk edebiyatında uzay ve uzaylı temasının genel tarihini Türk bilimkurgu edebiyatında uzay yazımızda bulabilirsiniz.
Uzay Ansiklopedisi (1981) ve Halley Geliyor (1986)
Özdek, çalıştığı gazeteler için güncel konularda ansiklopediler de hazırladı. Uzay Ansiklopedisi önce Tercüman Çocuk Dergisi'nde fasiküller hâlinde yayımlandı, 1981'de Tercüman Yayınları'ndan kitap olarak çıktı. Çalışma arkadaşı Günvar Otmanbölük'ün anlattığına göre Özdek bu alanda uzman değildi; kitabı uzaya ve uzaylılara duyduğu merak yüzünden yazdı. 1986'da ise yine Tercüman Yayınları'ndan Halley Geliyor adlı bir kitap yayımladı. Kitap, yaklaşık 75 yılda bir Güneş'e yaklaşan ve en son 8 Şubat 1986'da Güneş'e en yakın noktasından geçen Halley kuyruklu yıldızının bu dönüşüyle aynı yıla denk gelir. Bunların yanında Harikalar Ansiklopedisi ve Ülkeler Ansiklopedisi gibi çocuk ve gençlere yönelik başvuru kitapları da hazırladı.
Bilimle ilişkisi
Özdek bir bilim insanı değil, bilimi ve dünyayı çocuklara anlatmaya çalışan bir gazeteci-eğitimciydi. Eğitim enstitüsü mezunu olması ve bir dönem çocuk dergisi yönetmesi, eserlerindeki öğretici tavırla uyumludur. Akademik incelemeler, onun roman ve öykülerinde eğitim meselesi ile teknolojinin yanlış kullanımı gibi sorunlara çözüm önerileri getirmeye çalıştığını, çocukları ve gençleri eğitmeyi amaçlayan didaktik bir çizgi izlediğini vurgular. Uzaylı Bargan'ın gözünden yazılmış romanlarda da insanlığın bilim ve teknolojiyi barış yerine silahlanma için kullanması, dışarıdan bakan bir gözlemcinin şaşkınlığıyla eleştirilir. Bu yaklaşım, uzaylıyı insanlığa ayna tutan bir karakter olarak kullanan klasik bilimkurgu geleneğiyle örtüşür.
Uzay Ansiklopedisi'nin önce bir çocuk dergisinde fasiküller hâlinde çıkması da aynı amaca hizmet ediyordu: Özdek, uzay araştırmalarını uzman olmayan genç okurlara, kendi merakından yola çıkarak anlatmayı seçti. Bargan romanlarında Dünya'nın uydularla çevrili olduğunun, uzay teknolojisinde iki süper gücün yarıştığının anlatılması da kitapların yazıldığı Soğuk Savaş yıllarının uzay gündemini yansıtır.
Çevirmenliği ve diğer eserleri
Özdek Fransızcadan pek çok kitap çevirdi; Alexis Carrel'in İnsan Denen Meçhul'ü (1973) ve Gérard de Nerval'in İstanbul izlenimleri bunlar arasındadır. Asıl ününü ise 1990'larda Ötüken Neşriyat için yaptığı Cengiz Aytmatov çevirileriyle kazandı: Cemile, Dişi Kurdun Rüyaları, Beyaz Gemi, Gün Olur Asra Bedel ve Toprak Ana bunlardan bazılarıdır. Aytmatov'un eserlerindeki Türk dünyasına ait gelenekleri doğru aktarabilmek için Kiril alfabesini öğrendi ve Azerbaycan, Kırgız ve Kazak Türkçelerini çalıştı.
Kendi telif eserleri arasında Ocağımız Sönmesin (1989), Afşaroğlu (1994), Yazı Yazmaktan Karnı Nasırlaşan Adam (1994) ve Gece Yarısı Güneşi (1997) romanları, Üç Yiğit Atlı, Gözyaşı İncisi, Yüreğim Yanardağ ve Kiziroğlu Mustafa öykü kitapları, Kezban'a Mektup şiir kitabı ve dört ciltlik Türklerin Altın Kitabı (1990) sayılabilir. Roman ve öykülerinde doğa sevgisi, teknolojinin kötüye kullanılması, eğitim, göç ve sürgün, köy-kent çatışması gibi konuları işledi.
Kitapları
Ödülleri ve etkisi
Özdek'in edebiyat ödülü aldığına dair bir kayıt bulunmamaktadır; mesleki onur olarak Basın Şeref Kartı sahibiydi. Etkisi daha çok okurları üzerinden oldu: Tercüman Çocuk Dergisi ve ansiklopedileri bir kuşağın merakını besledi, Aytmatov'un pek çok eserinin Ötüken baskısı ise onun çevirisidir. Eserleri 2010'larda Marmara ve Gaziantep üniversitelerinde yüksek lisans tezlerine konu oldu. Uzaylı Bargan romanları ise 1970'lerin Türkiye'sinde çocuklara uzayı, uzaylıları ve nükleer silahlanmanın tehlikesini birlikte anlatan erken örneklerden biri olarak Türk bilimkurgusunun tarihinde yer alır.






















