Orson Scott Card

Orson Scott Card kimdir?

Orson Scott Card (d. 24 Ağustos 1951, Richland, Washington), en çok bilimkurgu romanlarıyla tanınan Amerikalı yazardır. Uzaylı bir türe karşı savaşa hazırlanmak için askerî bir okulda eğitilen çocuk dâhi Ender Wiggin'i anlatan Ender's Game (Ender'in Oyunu, 1985) ve onun devamı Speaker for the Dead (Ölülerin Sözcüsü, 1986) romanlarının ikisi de bilimkurgunun en saygın iki ödülü olan Hugo ve Nebula'yı kazandı. Böylece Card, bu iki ödülü art arda iki yıl alan ilk yazar oldu. Elliyi aşkın roman ve kırk beşi aşkın öykü yayımladı; bilimkurgunun yanında fantastik, tarihî roman ve kurgu dışı türlerde de yazdı. Ender's Game'in 2013'te çekilen sinema uyarlamasında ortak yapımcı olarak yer aldı.

Hayatı

Card, Washington eyaletindeki Richland'de doğdu; altı çocuklu bir ailenin üçüncüsüdür. Ailesi Mormon öncülerinden gelir; Mormon kilisesinin ikinci lideri Brigham Young'ın torununun torunudur. Çocukluğu ailenin taşındığı Kaliforniya ve Utah kentlerinde geçti: San Mateo, Salt Lake City, Santa Clara, 1964'te Arizona'daki Mesa ve 1967'de Utah'taki Orem. Okulda üstün yetenekliler sınıflarına katıldı, ama asıl ilgisi müzikteydi; klarnet ve korno çaldı. Çok okudu; tarihî romanlar, kurgu dışı kitaplar ve klasikler arasında gezindi. On yaşında yazdığı ilk öykü, zorbalara saldırıya uğrayıp beyin hasarı geçiren zeki bir çocuğu anlatıyordu. Bu öykü yıllar sonra Ender'in Oyunu'ndaki, Ender'in okul arkadaşı Stilson'la kavgasının çekirdeği olacaktı.

Brigham Young Üniversitesi'nde (BYU) önce arkeoloji okumayı düşündü, ama tiyatroya kaydı; on özgün oyun yazdı, başka öğrencilerin oyunlarını yeniden işledi. 1971'de Mormon kilisesinin misyoneri olarak Brezilya'ya gitti, 1973'te döndü ve 1975'te tiyatro bölümünden derece ile mezun oldu. Bir süre kendi kurduğu topluluk tiyatrosunu yönetti; borçlanınca BYU Yayınevi'nde düzeltmen, ardından redaktör olarak çalıştı. 1976'da kilisenin dergisi Ensign'da yardımcı editör oldu. 1977'de Kristine Allen'la evlendi; çiftin beş çocuğu oldu. 1981'de Utah Üniversitesi'nde İngiliz dili ve edebiyatı alanında yüksek lisansını tamamladı; Notre Dame Üniversitesi'nde başladığı doktorayı yazarlık işlerine yönelmek için yarıda bıraktı. Ailesiyle birlikte Kuzey Carolina'nın Greensboro kentinde yaşıyor. 2005'ten bu yana Virginia'daki Southern Virginia University'de kadrolu "seçkin profesör" olarak ders veriyor.

Bilimkurguya girişi

Card, öykü satmanın en kolay bu türde olacağını düşündüğü için bilimkurgu yazmaya başladı. İlk denemesi, dönemin önemli bilimkurgu dergisi Analog Science Fiction and Fact tarafından geri çevrildi. Derginin editörü Ben Bova, yeniden yazılan öyküyü de kabul etmedi ama Card'dan gerçek bir bilimkurgu öyküsü istedi. Card'ın yanıtı "Ender's Game" adlı kısa öykü oldu; Bova bu öyküyü Ağustos 1977 sayısında yayımladı. Card 1978'de serbest yazarlığa geçti, aynı yıl dokuz öyküsü basıldı ve yılın en iyi yeni yazarına verilen John W. Campbell Ödülü'nü kazandı. 1979'da on sekiz öyküsü daha yayımlandı. İlk romanları Hot Sleep ve A Planet Called Treason 1979'da çıktı; Card bunları sonradan "acemice" bulup yeniden yazdı.

Ender evreni ve öteki uzay eserleri

Card, 1977'deki kısa öyküyü genişleterek 1985'te Ender's Game romanını yayımladı. Roman, insanlığın "böcekler" (sonraki kitaplarda Formikler) adını verdiği böceğe benzer bir uzaylı türle iki savaş geçirdiği bir gelecekte geçer. Üçüncü bir istilaya hazırlanan uluslararası filo, aralarında Andrew "Ender" Wiggin'in de bulunduğu küçük çocukları seçkin subay olarak yetiştirmek üzere Savaş Okulu'na alır. Çocuklar strateji ve liderliği giderek zorlaşan savaş oyunlarıyla öğrenir; bu oyunların bir bölümü sıfır yerçekiminde oynanır. Karakterin ayrıntılı tanıtımı Ender Wiggin sayfasında, romanın konusu ve bilimi Ender'in Oyunu sayfasındadır.

Card'ın kendi anlatımına göre Ender'in Oyunu, aslında yazmak istediği Speaker for the Dead için Ender karakterini kurmak amacıyla yazıldı. 1986'da yayımlanan bu ikinci roman, ilk kitaptan yaklaşık 3.000 yıl sonra geçer. Işık hızına yakın yolculuklar yüzünden Ender yalnızca otuz beş yaşlarındadır. Kitap, Brezilyalı Katolik sömürgecilerin yerleştiği Lusitania gezegeninde, ormanda yaşayan ve "Pequeninos" (Küçükler) denen akıllı bir türle insanların karşılaşmasını anlatır. Gezegendeki bütün canlılarda bulunan, insan için öldürücü Descolada virüsü, insanlarla yerli tür arasındaki ilişkinin merkezindedir. Seri Xenocide (1991) ve Children of the Mind (1996) ile sürdü; bu iki kitap, insanlığın anlık haberleşme ağında kendiliğinden bilinç kazanan yapay zekâ Jane'e odaklanır. Eleştirmen Gary Westfahl ise bu kitapları ilk ikisinden zayıf ve "gereğinden uzun" buldu.

1999'da başlayan Gölge serisi (Ender's Shadow ve devamları) aynı olayları başka karakterlerin, özellikle Bean'in gözünden anlatır; Westfahl bu seriyi ustalıklı buldu. Card, Aaron Johnston'la birlikte Ender'in Oyunu'ndan önceki ilk Formik savaşlarını da yazdı: önce Marvel çizgi romanları (2011-2012), sonra 2012-2019 arasında Earth Unaware, Earth Afire, Earth Awakens, The Swarm ve The Hive romanları çıktı. Ender in Exile (2008) ile Children of the Fleet de bu evrene aittir. Kitapların hangi sırayla okunacağı Ender serisi okuma sırası sayfasında ayrıca ele alınıyor.

Ender dışında da uzayla ilgili pek çok eser yazdı. İlk romanı Hot Sleep'i yeniden yazarak The Worthing Chronicle (1983) adıyla yayımladı; Wyrms (1987) bir gezegenin sömürgeleştirilmesini anlatır. 1992-1995 arasında beş kitap olarak yayımlanan Homecoming (Eve Dönüş) serisi, Mormon Kitabı'nın bilimkurgu biçiminde yeniden anlatımıdır. Pastwatch: The Redemption of Christopher Columbus (1996) zaman yolculuğunu işler. Card, James Cameron'ın The Abyss filminin romanlaştırmasını da yazdı. 1990'larda The Secret of Monkey Island ve The Dig gibi bilgisayar oyunlarının diyaloglarına katkıda bulundu. Uzay dışındaki en tanınmış eseri, 1987'de Seventh Son ile başlayan ve Amerika'nın alternatif bir tarihinde geçen fantastik Alvin Maker serisidir.

Bilimle ilişkisi

Card, kariyerine sert bilimkurgunun (bilimsel ayrıntıya özen gösteren bilimkurgu) kalesi sayılan Analog'da başladığı için başta bu türün yazarı sayıldı. Eleştirmenlere göre ise onun bilimkurgusu gelecekteki teknolojinin ayrıntısından çok karakterlerine odaklanır. Yine de Ender kitapları uzay fiziğinden kurgu için ustaca yararlanır. Romandaki Savaş Odası fikri Card'ın aklına on altı yaşındayken geldi: İkinci Dünya Savaşı'nda eğitim gören pilotların üç boyutlu düşünmekte zorlandığını okumuş, ağabeyinin askerlik anılarını dinlemişti. Sıfır yerçekiminde yukarı ve aşağı kavramları anlamını yitirir; Ender'in rakiplerini yenen yeni taktikleri, bu üç boyutlu ortamı onlardan daha iyi kavramasına dayanır.

Speaker for the Dead'deki yaş farkı, Einstein'ın özel göreliliğinin öngördüğü zaman genişlemesine dayanır: Işık hızına yaklaşan bir gemideki yolcu için zaman, gezegende kalanlara göre çok daha yavaş akar. Bu etkinin fiziği zaman genişlemesi ve ikizler paradoksu sayfasında anlatılıyor. Card buna karşılık iletişimde fiziğin bilinen sınırını bilerek aşar: Kitaplardaki "ansible" adlı cihaz, herhangi bir uzaklıkta anında haberleşme sağlar. Gerçekte hiçbir bilgi ışıktan hızlı iletilemez; Card bu kurgusal aracı, insan dünyalarını ve Ender'in Oyunu'nun sonunda filoları yönetmeyi mümkün kılan bir anlatı kolaylığı olarak kullanır. Seri, savaşın kuralları, başka bir zekâ türüyle karşılaşmanın etiği (kitaplarda "ksenoloji") ve çocukların manipüle edilmesinin ahlakı gibi felsefi sorular nedeniyle akademik tartışmalara konu oldu. Ender's Game, ABD Deniz Piyadeleri gibi askerî kurumların önerilen okuma listelerine girdi.

Ödülleri

• John W. Campbell Ödülü (en iyi yeni yazar), 1978
• Ender's Game: 1985 Nebula ve 1986 Hugo en iyi roman ödülleri
• Speaker for the Dead: 1986 Nebula, 1987 Hugo ve 1987 Locus ödülleri
• Eye for Eye: 1988 Hugo en iyi uzun öykü (novella) ödülü
• Seventh Son: 1988 Mythopoeic Fantastik Edebiyat Ödülü
• Edward E. Smith Anma Ödülü, 1992
• Margaret A. Edwards Ödülü (Amerikan Kütüphaneler Derneği), 2008; Ender's Game ve Ender's Shadow ile gençlik edebiyatına katkısı için

Ender's Game, 1999'da Modern Library'nin okur oylamasıyla belirlenen yüz en iyi roman listesinde 59. sıraya yerleşti; Amerikan Kütüphaneler Derneği'nin gençler için yüz en iyi kitap listesine de girdi. Roman 34 dile çevrildi.

Sinema uyarlaması

Card, Ender's Game'in film haklarını uzun süre vermedi; yaratıcı görüş ayrılıkları yüzünden iki Hollywood teklifini reddetti. Filmin senaryosunun birçok taslağını kendisi yazdı, ama son senaryoyu yönetmen Gavin Hood kaleme aldı. Card'ın ortak yapımcı olduğu film 2013'te gösterime girdi; Türkiye'de Uzay Oyunları adıyla bilinir.

Kitapları

• Ender serisi okuma sırası: Ender ve Gölge kitapları, Formic Savaşları ve evren sırası (1985)
• Ender'in Oyunu (Orson Scott Card): konusu, bilimi ve Uzay Oyunları filmi (1985)

Etkisi ve tartışmalar

Card'ın eserlerinde sık rastlanan tema, topluluğundan yalıtılmış ama onu kurtarabilecek tek kişi olan erken gelişmiş bir çocuktur; bu kahramanlar seçeneklerin hiçbirinin açıkça iyi olmadığı zor kararlar verir. Stephenie Meyer, Brandon Sanderson ve Dave Wolverton, Card'ın eserlerini kendileri üzerinde büyük etki olarak gösterdi. Card 1994'ten beri amatör yazarlar için düzenlenen Writers of the Future yarışmasında jüri üyeliği yapıyor; 2005'te çevrimiçi bilimkurgu ve fantastik dergisi InterGalactic Medicine Show'u kurdu ve "edebiyat kampı" adını verdiği yazarlık atölyelerinde pek çok yeni yazar yetiştirdi. Brigham Young Üniversitesi'nin Harold B. Lee Kütüphanesi, Card'ın taslak, not ve mektuplarından oluşan arşivini 2007'de araştırmacılara açtı.

Card'ın gazete köşelerinde dile getirdiği siyasi ve dinî görüşler ise geniş tepki çekti. Eşcinsel evliliğe açıkça karşı çıktı ve 2009-2013 arasında bu konuda kampanya yürüten National Organization for Marriage'ın yönetim kurulunda yer aldı. Bu tutum 2013'te DC Comics için yazacağı bir Superman öyküsünün çizerin projeden ayrılmasıyla süresiz ertelenmesine, Ender's Game filmine de boykot çağrısına yol açtı; filmin stüdyosu Lionsgate, Card'ın görüşleriyle arasına mesafe koyan bir açıklama yaptı. Card ise eşcinsel evlilik tartışmasının ABD Yüksek Mahkemesi'nin 2013 kararıyla sona erdiğini açıkladı. Bu tartışmalara karşın Ender's Game, uzayda geçen askerî bilimkurgunun en çok okunan ve tartışılan romanlarından biri olmayı sürdürüyor.