Ender'in Oyunu (Orson Scott Card): konusu, bilimi ve Uzay Oyunları filmi

Ender'in Oyunu (Ender's Game), Amerikalı yazar Orson Scott Card'ın 15 Ocak 1985'te Tor Books tarafından yayımlanan bilimkurgu romanıdır. Card, romanın çekirdeğini ilk kez Ağustos 1977'de Analog Science Fiction and Fact dergisinde aynı adla çıkan bir öyküde anlatmıştı. Uzaylı bir türün yeni bir saldırısından korkan insanlığın, savaşı kazanacak komutanı bulmak için dâhi çocukları uzaydaki bir askerî okulda yetiştirmesini konu alır. Roman 1985'te Nebula, 1986'da Hugo ödülünü kazandı; bu iki ödül bilimkurgunun en saygın ödülleri sayılır. İlk baskısı 324 sayfadır. Kitap 2013'te Uzay Oyunları adıyla sinemaya uyarlandı.

Kitap ne anlatıyor?

Gelecekte insanlık, "Formikler" ya da halk arasındaki adıyla "böcekler" denen uzaylı bir türle iki savaş atlatmıştır ve üçüncüsünden korkmaktadır. Uluslararası Filo, yeni saldırıya karşı orduları yönetecek bir deha aramaktadır ve bu arayışı çocuklar üzerinde yürütür. Andrew "Ender" Wiggin, henüz altı yaşındayken Dünya'nın yörüngesindeki Savaş Okulu'na seçilir.

Okulun kalbi, öğrencilerin takımlar hâlinde yapay savaşlar yaptığı yerçekimsiz Savaş Odası'dır. Ender burada parlak bir strateji yeteneği gösterir, ama öğretmenleri onu bilerek yalnız bırakır ve giderek daha dengesiz koşullarda yarıştırır; amaçları, ondan ne pahasına olursa olsun kazanan bir komutan çıkarmaktır. Roman, bu sert eğitimin bir çocuğun ruhunda nasıl izler bıraktığını, şiddet, empati ve sorumluluk arasındaki gerilimi anlatır. Ender'in zorba ağabeyi Peter ve sevgi dolu ablası Valentine'ın Dünya'da yürüttüğü siyasi oyun ise hikâyeye ikinci bir katman ekler.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Ender, iki çocuk sınırı olan bir dünyada, ağabeyi ve ablasının olağanüstü zekâsı nedeniyle hükümetin izin verdiği "üçüncü" bir çocuktur. Altı yaşındayken okulda kendisine saldıran Stilson adlı zorbaya, bir daha saldırmaması için acımasızca karşılık verir ve bu davranışıyla ağabeyi Peter'a benzemekten korkar. Kavgayı duyan Albay Graff, ona Savaş Okulu'nda yer önerir.

Okulda yöneticiler Ender'i bilerek yalnız bırakır. Ender yerçekimsiz savaş oyunlarında yeni taktiklerle kısa sürede rakipsiz hâle gelir. Onu yıpratmak için yeni askerlerden kurulu yeni bir ordunun başına getirilir, sonra aynı anda birden fazla orduyla karşılaştırılır, ama kazanmayı sürdürür. Kıskanç eski komutanı Bonzo Madrid onu oyun dışında bir kavgaya sürükler; Ender yine ileride çıkacak çatışmaları baştan önlemek için aşırı güç kullanır. Ender'in bilmediği bir gerçek vardır: Hem Stilson hem Bonzo aldıkları yaralar yüzünden ölmüştür.

Bu sırada Dünya'da Peter, küresel iletişim ağında Locke takma adıyla siyasi yazılar yayımlamaya başlar; ona güvenmeyen Valentine de Demosthenes adıyla katılır. Kısa sürede yazıları hükümetler ve halk tarafından ciddiye alınır.

On yaşına gelen Ender, Eros asteroidindeki Komuta Okulu'na gönderilir. Burada, ilk iki istilada kilit rol oynayan efsanevi komutan Mazer Rackham'ın hazırladığı ve yönettiği uzay savaşı "simülasyonlarıyla" sınanır. Rackham'ın onlarca yıl sonra hâlâ hayatta olmasının nedeni, ışık hızına yakın bir yolculukta geçirdiği zamandır. Savaşlar zorlaştıkça Savaş Okulu'ndan arkadaşları ona alt komutan olarak katılır; Ender ise giderek çöker. Son sınavında, uzaylıların ana gezegenini kuşatan sayıca çok üstün bir filoyla karşılaşınca bütün filosunu feda ederek gezegeni yok eden bir silahı ateşler.

Komutanlar kutlama yaparken Rackham gerçeği açıklar: "Simülasyonlar" ansible üzerinden yönetilen gerçek savaşlardı ve Ender savaşı kazanmış, ama bir türü yok etmiştir. Ender aynı anda Stilson ile Bonzo'nun öldüğünü de öğrenir. Savaştan sonra Valentine ile birlikte bir koloni gezegenine gider ve koloninin valisi olur. Orada, Savaş Okulu'nda oynadığı bir bilgisayar oyunundaki manzaraya benzeyen bir yapının içinde uykudaki bir kraliçe yumurtası bulur. Kraliçe, türünün insanları ortak bir bilinçleri olmadığı için düşünen varlıklar sanmadığını ve hatasını çok geç anladığını anlatır; yumurtayı yeni bir gezegene götürmesini ister. Ender, kraliçeden öğrendikleriyle "Kraliçe" adlı kitabı "Ölülerin Sözcüsü" takma adıyla yazar. Yaşlanmış ve Dünya'nın lideri olmuş Peter ondan kendi hikâyesini de yazmasını ister. Bu kitaplar, ölenin bütün hikâyesini olduğu gibi anlatan yeni bir cenaze geleneğini doğurur. Roman, Ender ile Valentine'ın kraliçe için güvenli bir yurt aramak üzere başka dünyalara yola çıkmasıyla biter.

Yazar ve yazıldığı dönem

Orson Scott Card 24 Ağustos 1951'de ABD'nin Washington eyaletindeki Richland'de doğdu, Utah ve Kaliforniya'da büyüdü. Brigham Young Üniversitesi'nden lisans, Utah Üniversitesi'nden İngilizce yüksek lisans derecesi aldı. İsa Mesih'in Son Zaman Azizler Kilisesi (Mormon kilisesi) üyesidir. Card, Ender'in Oyunu'nu romana dönüştürmesinin asıl nedeninin, asıl anlatmak istediği Speaker for the Dead (Ölülerin Sözcüsü) romanı için Ender karakterini kurmak olduğunu söyler. 1986'da yayımlanan bu devam kitabı da Hugo ve Nebula ödüllerini kazandı ve Card, bu iki ödülü art arda iki yıl kazanan tek yazar oldu.

Roman, Soğuk Savaş'ın son on yılında yazıldı; ilk baskıda dünya siyaseti bu döneme göre kurulmuştu. Card, 1991'de Soğuk Savaş sonrası değişen siyasi tabloya uyan güncellenmiş bir baskı hazırladı. Card'ın kariyerinde 50'yi aşkın roman ve 45 öykü vardır; 2008'de gençlik edebiyatına katkısı için Margaret Edwards Ödülü'nü aldı.

Kitaptaki bilim

Yerçekimsiz Savaş Odası ve gerçek mikroçekim

Card, Savaş Odası fikrini 16 yaşındayken, İkinci Dünya Savaşı'ndaki acemi pilotların üç boyutlu düşünmekte zorlanmasından esinlenerek bulduğunu anlatır. Bu odanın en akılda kalan fikri, yerçekimi olmayan bir ortamda "yukarı" ve "aşağı"nın anlamını yitirmesi ve savaşan çocukların yönlerini kendilerinin tanımlamak zorunda olmasıdır. Bu fikir gerçek uzay deneyimiyle örtüşür. Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki astronotlar da Dünya çevresinde serbest düşüşte oldukları için ağırlıksız gibi süzülür ve istasyonun içinde kendi yön algılarını kurmayı öğrenir. Ancak romandaki gibi çocukların yıllarca mikroçekimde büyümesi bugünkü bilgilerle ciddi bir sağlık sorunudur: Astronotlar uzun görevlerde kas ve kemik kaybı yaşar ve bunu azaltmak için her gün düzenli egzersiz yapmak zorundadır. Ayrıntısı Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir? sayfamızda.

Mazer Rackham ve zaman genişlemesi

Romanın bilimsel açıdan en sağlam fikri, Mazer Rackham'ın hayatta kalma biçimidir. Rackham, Dünya'da 50 yıl geçerken kendisi için yalnız 8 yılın geçtiği, ışık hızına yakın bir yolculuk yapar. Bu, Einstein'ın özel görelilik kuramının öngördüğü ve parçacık hızlandırıcılarından uydulardaki atom saatlerine kadar pek çok ölçümle doğrulanan zaman genişlemesi etkisidir. Romandaki oranı, yani 50 yılın 8 yıla inmesini sağlamak için geminin ışık hızının yaklaşık yüzde 98,7'siyle gitmesi gerekir. Fizik bu yolculuğa izin verir; asıl engel, bir gemiyi bu hıza çıkaracak muazzam enerjidir.

Ansible: ışıktan hızlı haberleşme

Ender evreninde gemiler ışıktan yavaş gider, ama haberleşme anlıktır. Bunu sağlayan cihazın adı "ansible"dır. Kelimeyi ilk kez Ursula K. Le Guin 1966'da Rocannon'un Dünyası'nda kullanmıştı; Card, Le Guin'in "ışıktan hızlı haberleşme var, yolculuk göreli hızlarla sınırlı" kuralını benimsediği için terimi ona saygı olarak ödünç aldığını söyler. Card'ın evreninde ansible, "filot" adı verilen kurgusal parçacıklar arasındaki bağlantılarla çalışır. Gerçek fizikte ise böyle bir cihaz mümkün görünmez. Görelilik kuramına göre ışıktan hızlı bir sinyal neden-sonuç ilişkisini bozar. Sık sık örnek gösterilen kuantum dolanıklık da işe yaramaz: "İletişimsizlik teoremi" adı verilen sonuç, dolanık parçacıklarla ışıktan hızlı bilgi gönderilemeyeceğini gösterir.

Eros: gerçek bir asteroit

Komuta Okulu'nun bulunduğu Eros, gerçek bir asteroittir. 13 Ağustos 1898'de keşfedilen 433 Eros, bilinen ilk Dünya'ya yakın asteroittir; yaklaşık 34,4 × 11,2 × 11,2 kilometre boyutlarında, yer fıstığını andıran uzun bir kayadır ve 5,27 saatte bir döner. NASA'nın NEAR Shoemaker sondası 14 Şubat 2000'de Eros'un yörüngesine girdi ve 12 Şubat 2001'de yüzeyine yumuşak iniş yaptı; bu, bir asteroide yapılan ilk yumuşak iniştir. Gerçek Eros'un içi oyulmuş bir askerî üs olmadığını söylemeye gerek yok, ama romanın seçimi kitabın yazıldığı dönemde de bilinen bir gök cismine dayanır. Bkz. Dünya'ya yakın asteroitler ve Asteroitler.

Etkisi ve ödülleri

Ender'in Oyunu, Nebula (1985) ve Hugo (1986) ödüllerinin yanında, ABD Deniz Piyadeleri'nin profesyonel okuma listesine de alındı. Roman aynı zamanda tartışma da doğurdu. Elaine Radford "Ender ve Hitler: Üstinsana Sempati" başlıklı yazısında romanın şiddeti sunuş biçimini eleştirdi; yazar John Kessel ise romanın Ender'i yaptıklarının ahlaki sorumluluğundan kurtardığını, onu her durumda masum gösterdiğini öne sürdü. Card'ın eşcinsel evliliğe karşı kamuoyu önünde dile getirdiği görüşler de yıllar içinde, özellikle film döneminde, kitabın çevresindeki tartışmanın bir parçası oldu.

Roman geniş bir evrenin başlangıcıdır. Ender'in hikâyesi Speaker for the Dead (Ölülerin Sözcüsü, 1986), Xenocide (1991), Children of the Mind (1996) ve Ender in Exile (2008) ile sürer. 1999'da çıkan Ender's Shadow ise aynı olayları Savaş Okulu'nun en küçük öğrencilerinden Bean'in gözünden anlatan paralel bir romandır.

Uyarlaması: Uzay Oyunları (2013)

Roman, Gavin Hood'un yazıp yönettiği Uzay Oyunları (Ender's Game) ile sinemaya aktarıldı. 1 Kasım 2013'te ABD'de vizyona giren filmde Ender'i Asa Butterfield, Albay Graff'ı Harrison Ford, Mazer Rackham'ı Ben Kingsley, Petra'yı Hailee Steinfeld, Valentine'ı Abigail Breslin, Bean'i Aramis Knight, Binbaşı Anderson'ı Viola Davis canlandırdı. 110-115 milyon dolar bütçeli film dünya genelinde 125 milyon doların biraz üzerinde hasılat yaptı ve stüdyo için zararla kapandı. Eleştiriler karışıktı; Rotten Tomatoes'ta yüzde 63, Metacritic'te 100 üzerinden 51 puan aldı. Film, kitapta yıllara yayılan eğitimi çok daha kısa bir zamana sıkıştırır. Temmuz 2013'te Geeks OUT grubu, Card'ın eşcinsel evliliğe karşı görüşleri nedeniyle filmi boykot çağrısı yaptı; yapımcılar ve dağıtımcı şirket yazarın görüşlerinden uzak durduklarını açıkladı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Ender'in Oyunu, ergenlik çağındaki okurlardan yetişkinlere kadar geniş bir kitleye hitap eder; kahramanı çocuk olsa da şiddet, manipülasyon ve suçluluk gibi ağır temaları işler. Bilimkurguya yeni başlayanlar için de uygun bir giriş kitabıdır, çünkü teknik ayrıntıdan çok karakterlere ve ahlaki sorulara odaklanır. Seriye yayın sırasıyla, bu kitapla başlamak en doğrusudur. Ardından iki yol vardır: Ender'in yetişkinliğini ve felsefi soruları sürdüren Speaker for the Dead ile devam etmek ya da aynı olayları başka bir gözden gösteren Ender's Shadow'a geçmek. Kitap Türkçede Ender'in Oyunu adıyla, Ender Efsanesi serisinin ilk kitabı olarak Pegasus Yayınları tarafından, M. İhsan Tatari çevirisiyle yayımlanıyor. Kitabı okuduktan sonra filmi izlemek, uyarlamanın neyi sıkıştırdığını görmek için iyi bir karşılaştırma fırsatı sunar.