Ender serisi okuma sırası: Ender ve Gölge kitapları, Formic Savaşları ve evren sırası

Ender serisi (Ender's Game serisi, hayranlar arasında "Enderverse"), Amerikalı yazar Orson Scott Card'ın 1985'te Ender'in Oyunu ile başlattığı bilimkurgu evrenidir. Bugün on altı roman, iki novella, bir öykü derlemesi ve on üç kısa öyküden oluşur. Kitaplar dört kola ayrılır: Ender'in kendi hikâyesi, ona paralel ilerleyen Gölge serisi, ilk romandan önceki istilaları anlatan Formic Savaşları ve gençlere yönelik Filo Okulu. Serinin ilk iki romanı hem Hugo hem Nebula ödülünü kazandı. Bu sayfa hangi kitabın hangi kola ait olduğunu, yayın ve evren içi sırayı ve okumaya nereden başlanacağını anlatıyor.

Seri ne anlatıyor?

Seri, insanlığın böceğe benzeyen bir yabancı türle, resmî adıyla Formiklerle (halk arasındaki aşağılayıcı adıyla "Bugger"larla) varoluş savaşına girdiği bir gelecekte açılır. Uluslararası Filo, olası üçüncü istilaya karşı en parlak çocukları Savaş Okulu'nda komutan olarak yetiştirir. Bu çocuklardan biri Andrew "Ender" Wiggin'dir. İlk roman askerî bir eğitim hikâyesidir; devam kitapları ise bambaşka bir yöne döner. Ölülerin Sözcüsü, Soykırım ve Aklın Çocukları savaştan çok bir türün başka bir türü anlayıp anlayamayacağını soran, felsefi ağırlıklı romanlardır.

Gölge serisi aynı olayları Ender'in yardımcısı olan küçük deha Bean'in gözünden yeniden anlatır, ardından savaş sonrası Dünya'daki egemenlik mücadelesine geçer. Formic Savaşları ise Card'ın Aaron Johnston'la birlikte yazdığı, ilk romandan önceki ilk ve ikinci istilayı konu alan kitaplardır.

Kaç kitap var?

Kitap	Kol	İlk yayın
Ender's Game (Ender'in Oyunu)	Ender	1985
Speaker for the Dead (Ölülerin Sözcüsü)	Ender	1986
Xenocide (Soykırım)	Ender	1991
Children of the Mind (Aklın Çocukları)	Ender	1996
Ender's Shadow (Ender'in Gölgesi)	Gölge	1999
Shadow of the Hegemon	Gölge	2001
Shadow Puppets	Gölge	2002
First Meetings (öykü derlemesi)	Ender	2002
Shadow of the Giant	Gölge	2005
A War of Gifts (novella)	Ender	2007
Ender in Exile (Ender Sürgünde)	Ender	2008
Shadows in Flight (novella)	Gölge	2012
Earth Unaware	Formic Savaşları	2012
Earth Afire	Formic Savaşları	2013
Earth Awakens	Formic Savaşları	2014
The Swarm	Formic Savaşları	2016
Children of the Fleet	Filo Okulu	2017
The Hive	Formic Savaşları	2019
The Last Shadow	Gölge	2021

İkinci Formic Savaşı üçlemesinin son kitabı The Queens duyurulmuş, ama henüz yayımlanmamıştır. İlk dört Ender romanı bir arada "Ender Dörtlüsü", Ender Sürgünde eklenince "Ender Beşlisi" diye anılır.

Okuma sırası

Card'a göre seriyi okumanın tek doğru bir sırası yoktur; tek kesin kuralı, Soykırım'ın hemen ardından Aklın Çocukları'nın okunmasıdır. Bu ikisi aslında tek bir romandı ve ikiye bölündü. Kitaplar yazıldıkları sırayla ya da evrenin kronolojisine göre okunabilir.

Yayın sırası (ilk kez okuyanlar için önerimiz)

Yukarıdaki tablo yayın sırasıdır. İlk kez okuyan biri için en sağlıklı yol, yazarın seriyi kurduğu sırayı izlemektir. Pratikte iki kolu ayrı ayrı okumak da işe yarar:

1. Ender'in Oyunu
2. Ender Sürgünde (Ender'in savaştan sonraki ilk yıllarını anlatır, bir köprü kitaptır)
3. Ölülerin Sözcüsü
4. Soykırım
5. Aklın Çocukları

Ardından Gölge serisi: Ender'in Gölgesi, Shadow of the Hegemon, Shadow Puppets, Shadow of the Giant, Shadows in Flight ve iki kolu birleştiren The Last Shadow. Son kitap hem Aklın Çocukları'ndan hem Shadows in Flight'tan sonra geçtiği için en sona kalmalıdır. Formic Savaşları ve Filo Okulu kitapları isteğe bağlıdır. Evren içi sırada en başa gelseler de onları ana kolları bitirdikten sonra okumanızı öneririz; böylece Ender'in Oyunu'nu yazarın kurguladığı gibi, hiçbir şey bilmeden okumuş olursunuz.

Evren içi sıra

1. Earth Unaware, Earth Afire, Earth Awakens (Birinci Formic Savaşı)
2. The Swarm, The Hive (İkinci Formic Savaşı; The Queens bekleniyor)
3. Ender'in Gölgesi ve Ender'in Oyunu (aynı dönemde geçer)
4. A War of Gifts (Savaş Okulu'ndaki ilk yıl sırasında)
5. Shadow of the Hegemon
6. Children of the Fleet (açılış bölümleri Shadow of the Hegemon sırasında geçer)
7. Shadow Puppets, Shadow of the Giant
8. Ender Sürgünde (başlangıcı Gölge kitaplarıyla örtüşür)
9. Shadows in Flight
10. First Meetings
11. Ölülerin Sözcüsü, Soykırım, Aklın Çocukları
12. The Last Shadow

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Ender'in Oyunu'nda Ender, Savaş Okulu'nda ve ardından Komuta Okulu'nda giderek zorlaşan simülasyonlarla sınanır. Son "sınav" sandığı savaş gerçektir: Ender, farkında olmadan Formiklerin ana gezegenini yok eder ve türü neredeyse ortadan kaldırır. Sonra uyuyan bir Formik kraliçesini bulur ve onu yeniden yaşatacak bir dünya aramak için yanına alır. Ender Sürgünde, Ender'in eski bir Formik dünyasında kurulan ilk koloninin valisi olarak geçirdiği yılları anlatır ve ilk romanın son bölümünün yerini alır.

Ölülerin Sözcüsü yaklaşık 3.000 yıl sonra geçer. Işık hızına yakın yolculuklar yüzünden Ender ancak 35 yaşındadır. Bu arada Formikleri anlatan bir kitap yazmış, "Ölülerin Sözcüsü" takma adıyla yeni bir inanç hareketinin kurucusu olmuştur; aynı kitap kamuoyunu tersine çevirmiş, eski kahraman artık bir soykırımın faili olarak anılmaktadır. Lusitania gezegenindeki Portekizce konuşan kolonide, yerli zeki tür Pequeninolar iki bilim insanını öldürmüştür. Ender, gezegenin her canlısında bulunan ve insanlar için ölümcül olan Descolada virüsünün yerli yaşamın döngüsündeki yerini ve öldürmelerin bir saldırı değil, iki tür arasındaki anlam farkından doğan bir yanlış anlama olduğunu ortaya çıkarır.

Soykırım'da Yıldızyolları Kongresi, Lusitania'yı tümden yok edecek bir silahla donatılmış bir filo gönderir. Gezegendekiler hem Descolada'yı etkisiz kılmanın hem de evrenin "Dışarısı" denen boyutundan geçerek ışıktan hızlı yolculuk yapmanın yolunu bulur. Aklın Çocukları'nda yapay zekâ Jane bu yöntemle türleri yeni dünyalara taşır. Ender ölür; Jane bir insan bedenine geçerek varlığını sürdürür ve filonun ateşlediği füzeyi etkisiz bırakır. Lusitania kurtulur.

Gölge kolu, Bean'in Rotterdam sokaklarından Savaş Okulu'na uzanan hikâyesini, ardından savaş sonrası Dünya'da egemenlik mücadelesini ve sokaklardan tanıdığı tehlikeli bir rakiple hesaplaşmasını anlatır. Shadows in Flight Bean'in genetik farkını taşıyan çocuklarını tanıtır; The Last Shadow onları Lusitania'ya getirerek iki kolu birleştirir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Orson Scott Card, 24 Ağustos 1951'de Washington eyaletinin Richland kentinde doğdu; Utah ve Kaliforniya'da büyüdü. Brigham Young Üniversitesi'nde öğrenciyken oyunları sahnelendi; İsa Mesih'in Son Zaman Azizleri Kilisesi'nin misyoneri olarak Brezilya'da bulundu. 1978'de John W. Campbell En İyi Yeni Yazar ödülünü aldı.

Ender'in hikâyesi önce kısa bir öykü olarak, Ağustos 1977'de Analog dergisinde yayımlandı. Card sonradan bu öyküyü romana genişletti. Card, iki romanıyla art arda iki yıl hem Hugo hem Nebula kazanan tek yazardır. Siyasi ve dinî yazıları, özellikle eşcinselliğe karşı kamuoyu önündeki tutumu, yıllar içinde ciddi eleştirilere ve tartışmalara yol açtı. Card bugün Southern Virginia University'de İngilizce dersleri veriyor.

Kitaplardaki bilim

Serinin en ünlü icadı ansible'dır: aradaki uzaklık ne olursa olsun mesajı anında ileten bir haberleşme aygıtı. Sözcüğü ilk kez Ursula K. Le Guin 1966'daki Rocannon's World romanında kullandı. Card, Le Guin'e saygı olarak bu adı ödünç aldı; kendi evreninde aygıtın resmî adı "Filotik Paralaks Anlık İletişim Aygıtı"dır ve "filot" adlı kurgusal parçacıklarla çalışır. Gerçek fizik bu konuda kesindir: özel göreliliğe göre bilgi ışıktan hızlı taşınamaz. Kuantum dolanıklık uzak parçacıklar arasında anlık bağıntılar kursa da "iletişimsizlik teoremi", bu bağıntıların bilgi göndermek için kullanılamayacağını gösterir.

Seri, ansible'ın yanında doğru bir fiziği de kullanır: göreli zaman genişlemesini. Işık hızına yakın giden bir gemideki yolcu için zaman, gezegenlerde kalanlara göre çok daha yavaş akar. Ender'in 3.000 yılda yalnızca birkaç on yıl yaşlanması bu etkiye dayanır. Ayrıntısı zaman genişlemesi ve ikizler paradoksu sayfamızda. Bu iki öğenin birleşimi Le Guin'den beri bilinen bir dünya kurar: mesajlar anında gider, ama insanlar yıllarca yol alır ve geride kalanlar yaşlanır.

Soykırım'daki "Dışarısı" yoluyla anlık yolculuk ise tamamen kurgudur. Ender'in Savaş Odası'ndaki sıfır yerçekimi oyunları ve Formik saldırısının bilimsel yönleri, ilk kitaba ayrılan Ender'in Oyunu sayfamızda ele alındı.

Etkisi ve ödülleri

• Ender'in Oyunu: 1985 Nebula, 1986 Hugo.
• Ölülerin Sözcüsü: 1986 Nebula, 1987 Hugo ve Locus.
• Soykırım: 1992 Hugo ve Locus adaylığı.
• Ender'in Gölgesi: 2000 Locus kısa listesi.

Ender'in Oyunu, ABD Deniz Piyadeleri dahil birçok askerî kurumun okuma listesine girdi. Seriden Marvel çizgi romanları ve 2014'te bir manga uyarlaması üretildi; uzun süre beklenen bir video oyunu ise 2010'da süresiz askıya alındı.

Uyarlamaları

Seriden yapılan tek sinema uyarlaması, Gavin Hood'un yönettiği 2013 tarihli Uzay Oyunları (Ender's Game) filmidir. Ender rolünde Asa Butterfield'ın oynadığı, kadrosunda Harrison Ford, Ben Kingsley ve Hailee Steinfeld'in de yer aldığı film İngiltere'de 25 Ekim, ABD'de 1 Kasım 2013'te vizyona girdi. İlk senaryo, Warner Bros. döneminde Ender'in Oyunu ile Ender'in Gölgesi'ni birleştiriyordu; proje Lionsgate'e geçince yalnız ilk kitaba odaklandı. Card filmin yapımcıları arasında yer aldı. Devam kitapları beyaz perdeye aktarılmadı.

Türkçe baskılar

Pegasus Yayınları ilk dört romanı "Ender Efsanesi" başlığıyla, M. İhsan Tatari çevirisiyle yayımladı: Ender'in Oyunu, Ölülerin Sözcüsü, Soykırım ve Aklın Çocukları. Ender'in Gölgesi de Pegasus'tan çıktı. Daha önce Altıkırkbeş Yayınları da seriyi yayımlamış, Ender Sürgünde bu yayınevinden Türkçeye kazandırılmıştı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Başlangıç noktası Ender'in Oyunu'dur; ilk okumada sonunun sürprizini yaşamak, serinin geri kalanının duygusal temelidir. Kitabı sevip aksiyonun sürmesini isteyenler Ender'in Gölgesi ve Gölge serisiyle devam etmeli. Daha düşünsel, ahlaki sorularla dolu bir okuma isteyenler ise doğrudan Ölülerin Sözcüsü'ne geçmeli; Card'ın da filme çekilemez dediği bu kitap, aksiyondan çok konuşmalar ve sorgulamalar üzerine kuruludur. Formic Savaşları, ana kitapları bitirmiş ve evrenin tarihini merak eden okurlar içindir.

Ana karakterler çocuk olsa da kitaplar şiddet, manipülasyon ve soykırım gibi ağır konuları işler; ortaokul sonu ve lise çağındaki gençler kadar yetişkinler de okur. Benzer bir evren rehberi arayanlar Vakıf serisi okuma sırası ve Dune kitapları okuma sırası sayfalarımıza da bakabilir.