Olaf Stapledon

Olaf Stapledon kimdir?

William Olaf Stapledon (10 Mayıs 1886, Seacombe – 6 Eylül 1950, Caldy), İngiliz filozof ve bilimkurgu yazarıdır. İnsanlığın iki milyar yıllık geleceğini anlatan Last and First Men (1930; anlamı: Son ve İlk İnsanlar) ile bütün evrenin tarihini taslak hâlinde çizen Star Maker (1937; anlamı: Yıldız Yapıcı) romanlarıyla tanınır. Bugün Dyson küresi diye bilinen, bir yıldızın enerjisini toplayan dev yapı fikrinin bilinen ilk tarifi onun kitabındadır. Arthur C. Clarke'tan Stanisław Lem'e pek çok yazarı etkiledi; 2014'te Bilimkurgu ve Fantastik Onur Listesi'ne (Science Fiction and Fantasy Hall of Fame) alındı.

Hayatı

Stapledon, İngiltere'nin Cheshire bölgesindeki Wirral Yarımadası'nda, Wallasey'e bağlı Seacombe'da doğdu. William Clibbett Stapledon ile Emmeline Miller'ın tek oğluydu ve hayatının ilk altı yılını ailesiyle Mısır'ın Port Said kentinde geçirdi. Derbyshire'daki Abbotsholme Okulu'nda ve Oxford Üniversitesi'nin Balliol Koleji'nde okudu; 1909'da modern tarih alanında lisans, 1913'te yüksek lisans unvanı aldı. 1910-1912 arasında Liverpool ve Port Said'deki denizcilik bürolarında çalıştı.

Birinci Dünya Savaşı'nda vicdani retçiydi; silah taşımak yerine Temmuz 1915'ten Ocak 1919'a kadar Quaker'ların Friends' Ambulance Unit (Dostlar Ambulans Birliği) adlı örgütünde Fransa ve Belçika cephelerinde ambulans sürdü. Bu görevdeki cesareti için Fransız Croix de Guerre nişanını aldı. Savaş deneyimi onun barışçılığını ve dünya devleti fikrine olan bağlılığını besledi. 16 Temmuz 1919'da Avustralyalı kuzeni Agnes Zena Miller ile evlendi; çiftin Mary Sydney (1920) ve John David (1923) adında iki çocuğu oldu.

1925'te Liverpool Üniversitesi'nden felsefe doktorası aldı ve tezini ilk düzyazı kitabı A Modern Theory of Ethics'e (1929; Modern Bir Etik Kuramı) dönüştürdü. Ancak fikirlerini daha geniş bir okura ulaştırmak için kısa sürede kurguya yöneldi. Last and First Men'in başarısı onu tam zamanlı yazar yaptı. Siyasette barışçı örgütlerde, İkinci Dünya Savaşı yıllarında ise savaşı destekleyerek sol eğilimli Common Wealth Partisi ve uluslararasıcı Federal Union içinde yer aldı. Kendini sosyalist olarak tanımladı, Marksist etiketini ise reddetti. Üye olduğu kuruluşlar arasında İngiliz Gezegenlerarası Derneği (British Interplanetary Society) de vardı.

1945'ten sonra konferanslar için çok yolculuk yaptı: 1948'de Polonya'nın Wrocław kentinde Barış İçin Aydınlar Dünya Kongresi'nde konuştu, 1949'da New York'taki Dünya Barışı Konferansı'na vize verilen tek İngiliz olarak katıldı, 1950'de apartheid karşıtı harekete destek verdi. Paris'teki bir haftalık konferans dizisinden sonra Caldy'deki evine döndü ve 6 Eylül 1950'de ani bir kalp kriziyle öldü. Külleri, kitaplarında sık sık andığı Dee Halici'ne bakan kumlu yamaçlara serpildi; Caldy Tepesi'ndeki Stapledon Ormanı onun adını taşır.

Uzay ve bilimkurgu eserleri

Last and First Men (1930) klasik anlamda bir roman değil, geleceğin tarih kitabıdır. Anlatı yazarın kendi zamanından başlar ve iki milyar yılda birbirini izleyen on sekiz insan türünü anlatır. Uygarlıklar kurulur ve çöker, insanlık Marslılarla çatışır, Dünya yaşanmaz hâle gelince Venüs'e göç eder, orayı kendine uygun hâle getirirken gezegenin yerli yaşamını yok eder, daha sonra Neptün'e yerleşir. Son ve en gelişmiş tür olan On Sekizinci İnsanlar, neredeyse ölümsüzlüğe ve ortak bir bilince ulaşır, ama kozmik bir felaketle sona erer. Devamı niteliğindeki Last Men in London 1932'de çıktı. Kitabın milyonlarca yılı kucaklayan bakışını H. G. Wells'in Zaman Makinesi'nde başlayan uzak gelecek geleneğinin büyük bir genişlemesi saymak mümkün.

Odd John (1935), olağanüstü zekâlı John Wainwright'ın ve onun kurduğu "üstün insanlar" kolonisinin sıradan insan toplumuyla çatışmasını anlatır. "Homo superior" terimi bu kitaptan çıktı.

Star Maker (1937) ise kapsamı en geniş eseridir. İngiliz bir anlatıcı, bedeninden ayrılarak uzayda yolculuğa çıkar, uzak gezegenlerde yaşayan varlıkların zihinleriyle birleşir. Karşılaştığı uygarlıklar karmaşıklaştıkça bilinci de genişler; önce galaksi ölçeğinde, sonra kozmik ölçekte ortak zihinlere dönüşür. Yolculuk, evreni bir sanatçı gibi yaratıp seyreden ve yarattıklarının acısına duygusal bir bağ kurmayan "Yıldız Yapıcı" ile karşılaşmayla doruğa ulaşır.

Sonraki yıllarda Darkness and the Light (1942), insan zekâsına ulaştırılmış bir köpeği anlatan Sirius (1944), Death into Life (1946), The Flames (1947) ve A Man Divided (1950) geldi. Sirius'ta bir bilim insanı, çoban köpeklerinin zekâsını ve ömrünü hormonlarla artırmaya çalışır ve sonunda konuşmayı öğrenen Sirius doğar. Eser listesinde 1948 tarihli Interplanetary Man? (Gezegenlerarası İnsan?) başlıklı bir metin de yer alır.

Bilime katkısı: Dyson küresinin ilk tarifi

Stapledon'ın bilim tarihindeki en somut izi Star Maker'dadır. Romanda ileri uygarlıklar, yıldızlarından kaçan enerjiyi yakalayıp kullanmak için güneş sistemlerini ince bir ışık tuzakları örtüsüyle sarar. Fizikçi Freeman Dyson, 1960'ta Science dergisinde yayımladığı "Search for Artificial Stellar Sources of Infrared Radiation" (Yapay Kızılötesi Yıldız Kaynaklarının Araştırılması) başlıklı makalesinde benzer bir fikri bilimsel bir öneriye çevirdi: Bir yıldızın enerjisini toplayan dev yapılar, emdikleri enerjiyi kızılötesi ışık olarak yeniden yayar; bu iz, yıldızlararası uzaklıklardan bile fark edilebilir. Kardaşev ölçeğinde bütün bir yıldızın enerjisini kullanan "II. tür" uygarlıkların arayışı bu fikre dayanır. Dyson, ilhamını Stapledon'dan aldığını açıkça söyledi ve bir söyleşide yapıya "Stapledon küresi" denmesinin daha doğru olacağını belirtti.

Bunun yanında Last and First Men, genetik mühendisliği ve bir gezegeni yaşanabilir kılma (terraforming) fikirlerinin ilk tasvirlerini içerir. Pek çok bireyin bilincinden oluşan "üst zihin" düşüncesi bütün eserlerinde tekrar eder; bu yüzden Stapledon bugünkü transhümanizm akımının düşünsel öncülerinden biri sayılır. Etkilediği adlar arasında filozof Bertrand Russell ve evrimci biyolog John Maynard Smith de vardır. Savaş sonrasında, o sırada İngiliz Gezegenlerarası Derneği'nin başkanı olan Arthur C. Clarke, Stapledon'ı uzay keşfinin toplumsal ve biyolojik yönleri üzerine konuşmaya davet etti.

Ödülleri

Stapledon, bilimkurgu ödüllerinin henüz kurulmadığı bir dönemde yazdı; bu yüzden hayatındaki en önemli nişan edebî değil askerîdir: Birinci Dünya Savaşı'ndaki ambulans görevi için verilen Croix de Guerre. Ölümünden 64 yıl sonra, 2014'te Bilimkurgu ve Fantastik Onur Listesi'ne alındı.

Kitapları

• Last and First Men (Olaf Stapledon): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1930)
• Star Maker (Olaf Stapledon): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1937)

Etkisi

Stapledon'ın en ünlü okuru Arthur C. Clarke'tır. Clarke, Last and First Men'i 1930'da Minehead Halk Kütüphanesi'nde yeni çıkmışken bulduğunu, kitaptaki milyonlarca yıllık manzaraların evrene bakışını tümden değiştirdiğini ve yazdıklarının çoğunu etkilediğini anlattı; Star Maker'ı da belki de yazılmış en güçlü hayal gücü eseri olarak niteledi. İnsanlığın bir üst bilince evrilmesini anlatan Çocukluğun Sonu çıktığında eleştirmenler kitabı tarihsel kavrayışı ve düşünce niteliğiyle "Stapledonvari" buldu. Aynı aşkın evrim teması 2001: Bir Uzay Destanı'nda da sürer.

Brian Aldiss Star Maker'ı bilimkurgunun büyük kutsal kitabı diye andı. Jorge Luis Borges kitabın 1965 baskısına önsöz yazdı; H. P. Lovecraft Last and First Men'i türün en büyük başarısı saydı. Kitapları Virginia Woolf, J. B. Priestley, Bertrand Russell ve Winston Churchill gibi birbirinden çok farklı isimlerin övgüsünü aldı; Woolf ile mektuplaştı. Solaris'in yazarı Stanisław Lem ve Vernor Vinge de etkilenenler arasındadır.

Herkes hayran değildi. C. S. Lewis, Stapledon'da insanlığın kendinden bir üstün ırk türetip evrene yayılabileceği inancını, yani "evrimcilik" adını verdiği ahlak dışı bir düşünceyi gördü; özellikle Venüs'ün yerli yaşamının yok edilmesine itiraz etti. Lewis'in Uzay Üçlemesi kısmen bu düşünceye bir yanıt olarak yazıldı; ayrıntısı Sessiz Gezegenden Dışarı sayfamızda. Yine de Lewis onun yaratıcılığına hayrandı. H. G. Wells ile mektuplaşan Stapledon, dinî kurumlara mesafeli bir agnostikti ama dinî arayışa saygı duyardı; bu da onu Wells'le ayrı düşürüyordu.

Kitapları yeni sanatçılara ilham vermeyi sürdürüyor. İzlandalı besteci Jóhann Jóhannsson, Last and First Men'i 2020'de çok ortamlı bir esere dönüştürdü: Tilda Swinton'ın anlatıcılığında, eski Yugoslavya'daki savaş anıtlarının siyah-beyaz görüntüleri BBC Filarmoni Orkestrası'nın müziğiyle birleşti.