Star Maker (Olaf Stapledon): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Star Maker, İngiliz yazar ve filozof Olaf Stapledon'ın 1937'de Methuen yayınevinden çıkan bilimkurgu romanıdır. Adı olağan anlamda bir "hikâye" değil, evrendeki yaşamın tarihini ve yaratılmış bir evrenin anlamını soran bir düşünce deneyidir. Stapledon bu kitapla, insan soyunun iki milyar yıllık geleceğini anlattığı Last and First Men (1930) romanının ölçeğini de aşar: bu kez konu insan değil, galaksilerin, yıldızların ve nihayet evrenin kendisinin yaşam öyküsüdür. Kitap, fizikçi Freeman Dyson'ın "Dyson küresi" dediğimiz fikri bu romandan aldığını söylemesiyle astronomi meraklıları arasında da tanınır.

Kitap ne anlatıyor?

Anlatıcı, İngiltere'de yaşayan sıradan bir insandır; bir gece bilinci bedeninden ayrılır ve uzayda gezinmeye başlar. Romanda alışık olduğumuz anlamda kahramanlar, sürükleyici bir olay örgüsü ya da diyaloglar yoktur. Kitap bir keşif günlüğü gibi ilerler: anlatıcı gezegenleri, o gezegenlerde yaşayan çok farklı türleri ve uygarlıkları gözlemler, onların kaderlerini kendi felsefi sorularıyla birlikte değerlendirir. Ölçek büyüdükçe anlatım da hızlanır; ilk bölümlerde ayrıntılı işlenen bir gezegenin yerini sonlara doğru yalnızca birkaç satırda geçilen yüzlerce dünya alır.

Stapledon önsözde kitabı yazdığı dönemin kaygısını açıkça söyler: Avrupa'da faşizm güçleniyor ve kıta, 1914'tekinden de kötü bir felaketin eşiğinde. Yazar, bu koşullarda yıldızlar fonundan dünyaya bakmanın insanın bugünkü bunalımını önemsiz kılmayacağını, tersine insanlar arasındaki şefkati artırabileceğini savunur. Kendi tasarısını da "kaba ve çocukça" bulabileceğini kabul eder. Yani Star Maker, uzaktan bakışın yakındaki sorumluluğu zayıflatmadığı iddiasıyla yazılmış bir kitaptır.

Okurun önceden bilmesi gereken bir şey: Bu kitap hızlı okunan bir macera değil, yoğun ve yer yer soyut bir metindir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Anlatıcı bir akşam evinin yakınındaki tepede otururken bilinci bedeninden ayrılır ve yıldızlar arasında yol almaya başlar. İlk uzun durağı, bizimkine benzer bir gelişmişlik düzeyindeki bir uygarlığın yaşadığı, Dünya'dan binlerce ışık yılı uzaktaki "Öteki Dünya"dır. Orada bir bireyin zihniyle birleşir. İkisi birlikte yola devam ederken başka gezegenlerden gelen gözlemciler de gruba katılır ve zihinler birbirine karışarak giderek büyüyen ortak bir bilinç oluşturur. Bu büyüme, kitabın ölçeğindeki büyümeyle koşut gider.

Yolcular, birbirinden çok farklı yaşam biçimleri görür: insana benzemeyen türler, iki ayrı türün birlikte tek bir varlık gibi yaşadığı toplumlar, çöken ya da kendi sınırlarını aşan uygarlıklar. Giderek birbirini tanıyan dünyalar bir tür topluluk kurar. Bu topluluk, kendi düşünce biçimini galaksideki yıldız uygarlıklarına zorla benimsetmeye çalışan saldırgan bir güçle karşılaşır; tehdit, o zamana dek olayların dışında kalmış, iki türden oluşan simbiyotik bir toplumun müdahalesiyle sona erer.

Sonra bakış galaksi ölçeğine genişler. Anlatıcı, yıldızların ve ilk bulutsuların bile çok yavaş zaman ölçeklerinde yaşayan, bilinç sahibi varlıklar olduğunu görür. Galaksilerin zihni birleşir, onun ardından evrenin bütün bilincini temsil eden "kozmik zihin" ortaya çıkar. Bu zihin, bir an için Yıldız Yaratıcı'yla, yani evrenin yaratıcısıyla temas eder.

Yaratıcı, evrene bir sanatçının eserine baktığı gibi bakar; yarattığının kalitesini sakince değerlendirir, ama içindekilerin acısına duygudaş değildir. Anlatıcıya bir tür rüya ya da mit gösterilir: Yaratıcı önce oyuncak sayılabilecek basit evrenler kurmuş, bazıları beklenmedik biçimde kendi yasalarının dışında davranmıştır. Bizim evren bu denemelerden yalnızca biridir ve en önemlisi de değildir. Yaratıcı giderek daha karmaşık evrenler kurar ve sonunda her şeyin tamamlandığı bir "son evren"e ulaşır.

Anlatıcı kendi yerine, Dünya'ya, ayrıldığı tepeye ve saate döner. Son bölümde yıldızlara bakar, yaşadığı vizyonun ayrıntılarının yanlış olabileceğini, ama ruhunun doğru olabileceğini düşünür. Evrenin sonsuz ve soğuk büyüklüğü karşısında en sağlam zemin olarak yakın çevresindeki sevgi ve dayanışmayı görür. Yaklaşan büyük çatışma çağında kendisine iki kılavuz ışık seçer: küçük insan topluluğunun sıcaklığı ve yıldızların soğuk ışığının simgelediği kozmik gerçeklik.

Yazar ve yazıldığı dönem

William Olaf Stapledon 10 Mayıs 1886'da Cheshire'ın Wallasey kasabasında doğdu; hayatının ilk altı yılını Mısır'ın Port Said kentinde geçirdi. Oxford'daki Balliol Koleji'nde modern tarih okudu, sonra Liverpool ve Port Said'deki nakliyat bürolarında çalıştı. Birinci Dünya Savaşı'nda vicdani retçi olarak Arkadaşlar Ambulans Birliği'nde sürücülük yaptı ve cesareti nedeniyle Fransız Croix de Guerre nişanını aldı. Savaş deneyimi, barışçı ve dünya hükümeti yanlısı görüşlerini şekillendirdi. 1925'te Liverpool Üniversitesi'nde felsefe doktorası yaptı; doktora tezi, ilk yayımlanan nesir kitabı A Modern Theory of Ethics'in (1929) temeli oldu. Bilimkurguya fikirlerini daha geniş bir okura ulaştırmak için yöneldi; Last and First Men'in göreli başarısından sonra tam zamanlı yazar oldu.

Star Maker'ı yazdığı 1930'lar, Stapledon için siyasi bakımdan yoğun bir dönemdi: barış örgütlerinde yer alıyor, faşizmin yükselişini ve toplumsal adaletsizliği açıkça eleştiriyordu. Kendisi bir sosyalist olarak tanımlanır, ancak "Marksist" etiketini kabul etmemiştir. Agnostikti; dinî kurumlara karşı, ama dinî özleme karşı değildi. Bu tutum, Star Maker'ın hem dinî imgeleri kullanmasını hem de onları geleneksel yorumlarından uzaklaştırmasını açıklar. İkinci Dünya Savaşı sırasında pasifizmini bırakıp savaş çabasını destekledi. 1950'de İngiltere'deki evinde ani bir kalp krizinden öldü. 2014'te Bilimkurgu ve Fantazi Onur Listesi'ne alındı.

Kitaptaki bilim: Dyson küresinden çoklu evrene

Star Maker bir bilim kitabı değil, ama astronomiyle ilişkisi yüzeysel de değildir. En bilinen bağlantı Dyson küresidir. Romanda, bir yıldızı çevreleyen yapay yapıların bilinen ilk tarifi yer alır. Fizikçi Freeman Dyson 1960'ta Science dergisinde yayımladığı "Search for Artificial Stellar Sources of Infra-Red Radiation" başlıklı makalesinde, ileri bir uygarlığın enerji ihtiyacı büyüdükçe yıldızının ışığını geniş ölçekte toplaması gerekeceğini öne sürdü. Böyle bir uygarlık, topladığı yıldız ışığını uzak kızılötesi ışınım olarak geri verecekti; bu yüzden gökyüzünde kızılötesi kaynaklar aramak, uygarlık izi aramanın bir yolu olabilirdi.

Dyson, kendi fikrinin kitaptan geldiğini kabul etmiş ve "Stapledon küresi"nin daha uygun bir ad olacağını söylemiştir. Ayrıca fikrin bugün sık anıldığı biçimin, yani bir yıldızı bütünüyle saran katı bir kabuğun, mekanik olarak imkânsız olduğunu açıklamıştır; onun düşündüğü, yıldızın çevresinde bağımsız yörüngelerde dolaşan çok sayıda nesneden oluşan gevşek bir topluluktur. 2003'te bir röportajında, gökyüzünün bir uygarlığın ürünü gibi görünebilecek kızılötesi kaynaklarla dolu olduğunu, yani bunların yapay olduğuna inanmak için bir neden bulunmadığını hatırlattı. Kavramın ayrıntılı bilimsel tartışması için sitemizdeki Dyson küresi sayfasına ve uygarlıkları enerji kullanımına göre sınıflayan Kardaşev ölçeği sayfasına bakabilirsiniz.

Romandaki ikinci dikkat çekici fikir, farklı evrenlerin varlığıdır. Yaratıcı'nın denediği evrenler arasında, dallanan bir evren de yer alır; Bu evren, kuantum mekaniğinin çok dünyalar yorumuna benzetilir. Bu benzerlik elbette bir bilimsel öngörü değil, yazarın felsefi bir kurgusu olarak okunmalıdır. Bugün çok dünyalar yorumunun ne dediğini ve rakiplerini Kuantum mekaniğinin yorumları sayfasında bulabilirsiniz. Yaratıcı'nın evreni bir sanatçı gibi kurup izlemesi fikri, günümüzde tartışılan simülasyon hipotezi ve antropik ilke gibi sorularla da bir yerde buluşur; ancak Stapledon bu soruları fizik değil, mit ve felsefe diliyle sorar.

Kitabın ölçek duygusunu gerçek gökyüzüyle karşılaştırmak ilginçtir. NASA'nın 2012'de yayımladığı Hubble "eXtreme Deep Field" görüntüsü, Fornax takımyıldızındaki, dolunayın görünür çapının küçük bir bölümü kadar bir gökyüzü yamasında yaklaşık 5.500 galaksi gösterir. Yani gerçek evren de, romanın hayal ettiği kadar dolu görünür. Öte yandan romandaki bazı fikirleri bilim desteklemez: yıldızların ya da bulutsuların bilinç taşıdığına, zihinlerin telepatiyle birleşebildiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Stapledon bu fikirleri, dönemin bazı düşünce modalarından da beslenerek kurmuştur.

Etkisi ve ödülleri

Star Maker çıktığında Bertrand Russell, L. P. Hartley ve Howard Spring gibi yazarlardan övgü aldı; Virginia Woolf ve C. E. M. Joad Stapledon'a mektupla beğenilerini bildirdi. H. G. Wells, Jorge Luis Borges, Brian Aldiss, Doris Lessing ve Stanisław Lem kitabın tanınmış hayranları arasındadır. Borges 1965 baskısına bir önsöz yazmış, Lessing de bir İngiliz baskısına sonsöz eklemiştir. Arthur C. Clarke romanı, yazılmış en güçlü hayal gücü eserlerinden biri olarak niteledi; Aldiss ise onu bilimkurgunun "büyük gri kutsal kitabı" diye andı. Clarke, Last and First Men'i okuduğunda hiçbir kitabın hayal gücünde bırakmadığı kadar derin bir iz kaldığını yazmış; bilimkurgu yazarları arasında Stapledon'dan en çok etkilenen kişi olarak anılır. Bu etkiyi sitemizdeki The City and the Stars gibi Clarke romanlarında da aramak mümkündür.

Herkes bu kadar hayran değildi. C. S. Lewis 1943'te Clarke'a yazdığı bir mektupta romanın sonunu çok sert bir dille eleştirdi; Lewis'in kendi uzay üçlemesi, kısmen Stapledon'ın dünya görüşüne bir karşılık olarak yazılmıştır. Left Review'da Simon Blumenfeld, 1937'de Stapledon'ı güncel toplumsal sorunlara ilgisiz "ütopyacılar"dan biri olarak eleştirdi. Kaynaklarda kitaba verilmiş bir ödül anılmaz; ününü yayımlandığı tarihten bugüne okurlarının ve yazarların gösterdiği ilgiye borçludur.

Uyarlamaları

Star Maker'ın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Kitabın adı, 1978 yapımı Invasion of the Body Snatchers filminde bir karakterin "mutlaka okunması gereken" kitap olarak anmasıyla popüler kültüre girmiştir. Romanın en kalıcı "uyarlaması" ise Dyson küresi gibi fikirlerinin sonraki bilimkurgu ve bilim yazısında yeniden kullanılmasıdır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Star Maker, hızlı tempolu uzay macerası arayanlara uygun değildir. Büyük fikirleri, felsefeyi ve ölçek duygusunu sevenler için ise bilimkurgunun temel metinlerinden biridir. Stapledon'ın kitaplarına yeni başlayanlar için iki yol var: Önce kitabı doğrudan okumak ya da önce Last and First Men'i okuyup Star Maker'a onu izleyen "büyük genişleme" olarak gelmek. İkisi de ayrı ayrı okunabilir; Star Maker, öncekinin devamı olarak yazılmış olsa da kendi başına anlaşılır.

Yazarın 1950'de ölmesi nedeniyle kitap pek çok ülkede kamu malı sayılır. Project Gutenberg Australia, romanı Avustralya'da kamu malı olduğu için ücretsiz dağıtıyor; telif süreleri ülkeden ülkeye değiştiği için kendi ülkenizdeki duruma da bakmanızı öneririz. Okurken akılda tutulacak ipuçları şunlar: Önsözü atlamayın; çünkü yazarın kitabı neden yazdığını anlatır. Kitabı küçük porsiyonlarla, sakin bir ortamda okuyun. Ve kitabı bir bilim ya da din kitabı gibi değil, bir "mit kurma denemesi" olarak okuyun; Stapledon'ın kendi ifadesiyle de metin buna yakındır. Kozmik ölçeklere ilginiz varsa kitabın yanında sitemizdeki galaksiler ve yıldızlar sayfalarını da açık tutabilirsiniz.