Last and First Men (Olaf Stapledon): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Last and First Men (alt başlığıyla "yakın ve uzak geleceğin bir öyküsü"), İngiliz filozof ve yazar Olaf Stapledon'ın 1930'da yayımlanan ilk bilimkurgu romanıdır. Kitap bir roman gibi başlamaz: karakter, diyalog ve tek bir olay örgüsü yerine, insan türünün iki milyar yıllık geleceğini bir tarih kitabı soğukkanlılığıyla anlatır. Bu zaman aralığında insanlık on sekiz farklı türe dönüşür, Venüs'e ve sonunda Neptün'e göç eder. Bilimkurgunun "gelecek tarihi" türünün en büyük örneklerinden sayılır.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın çerçeve kurgusu şöyle: metin, çok uzak gelecekteki son insan türünün, yani On Sekizinci İnsanlar'ın, bugünün bir yazarının zihnine ilettiği bir aktarımdır ve yazar bunun farkında olmadan yazar. Son insanlar, kendi atalarının, bizim türümüzden başlayan iki milyar yıllık serüvenini anlatır. Bizim insanlığımıza "Birinci İnsanlar" denir.

Anlatıcı, olayları tek tek kişilere bağlı sahneler yerine büyük dönemler ve eğilimler üzerinden aktarır. Medeniyetler yükselir, çöker, yeniden kurulur; insan türü yapay seçilim, genetik müdahale ve iklim ya da gezegen değişimleriyle biçim değiştirir. Roman, genetik mühendisliğini ve birden çok bireyin ortak bir zihin oluşturduğu "grup zihin" fikrini kurgudaki erken örneklerinden biri olarak işlediği için de anılır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitabın ilk bölümü bizim çağımızdan başlar. Yirmi birinci yüzyılda Avrupa'daki savaşlardan sonra Birleşik Devletler ve Çin iki büyük güç olarak öne çıkar; aralarındaki bir savaşın ardından bir Dünya Devleti kurulur. Yirmi altıncı yüzyıla gelindiğinde dinler "İlk Hareket Ettirici"ye tapınmada birleşir. Yaklaşık dört bin yıl sonra fosil yakıtların tükenmesi uygarlığı çökertir. Büyük bir madencilik patlaması Dünya'nın büyük bölümünü yaşanmaz kılar ve yalnızca Kuzey Kutbu'nda otuz beş kişi hayatta kalır.

Bu hayatta kalanlardan on milyon yıl sonra İkinci İnsanlar ortaya çıkar. Daha uzun boylu, iri kafalı bu tür gelişmiş bir uygarlık kurar ama Mars'la yaşadığı uzun bir savaşın içinde yıpranır. Onların ardından Üçüncü İnsanlar gelir; küçük, çevik, müziğe düşkün ve genetik mühendisliğini ustaca kullanan bir türdür. Bunlar dev beyinler üretir; bu beyinler Dördüncü İnsanlar olarak yönetici konuma geçer. Sonunda yapay Beşinci İnsanlar ortaya çıkar, Üçüncü ve Dördüncü İnsanlar ortadan kalkar; Beşinciler Venüs'ü yaşanır kılar ve bunu yaparken oradaki yerli yaşamı soykırımla yok eder. Sonraki türler, bu birikimin bir kısmını yitirip yeniden başlar, kimi zaman uçan, kimi zaman yürüyen yeni biçimlere dönüşür.

Dünya'nın yaşanmaz hâle gelmesiyle insanlık Neptün'e göç eder. Dokuzuncu İnsanlar bu devasa gezegenin çekimi altında cüceleşir, uygarlıkları hızla çöker ve hayvan düzeyine geriler. Bunu izleyen binlerce yılda bir dizi tür ortaya çıkar ve yok olur; her biri önceki döngüleri farklı bir biçimde yeniden yaşar. Son olarak On Sekizinci İnsanlar, filozof ve sanatçılardan oluşan, çok cinsiyetli aile birimleriyle tek bir ortak zihne yaklaşan bir tür olarak doruğa çıkar. Ama Güneş'te patlama tehlikesi belirir ve kaçmaya yetecek zaman yoktur. Bu son insanlar, yok olmadan önce yaşamı galaksiye yaymak için virüs yoluyla bir tür panspermi (yaşamın uzayda taşınması) yöntemi tasarlar.

Yazar ve yazıldığı dönem

William Olaf Stapledon, 10 Mayıs 1886'da İngiltere'de Seacombe, Cheshire'da doğdu ve çocukluğunun ilk yıllarını Mısır'ın Port Said kentinde geçirdi. Oxford'da Balliol College'da tarih okudu, sonra Liverpool ve Port Said'de gemicilik bürolarında çalıştı, İşçi Eğitim Derneği için ders verdi ve 1925'te Liverpool Üniversitesi'nden felsefe doktorası aldı. Birinci Dünya Savaşı'nda vicdani retçi olarak 1915-1919 arasında Fransa ve Belçika'da Friends' Ambulance Unit adlı ambulans birliğinde sürücülük yaptı ve cesareti nedeniyle Fransız Croix de Guerre nişanını aldı. 1919'da Agnes Zena Miller ile evlendi ve Wirral'deki West Kirby'ye yerleşti. 6 Eylül 1950'de öldü.

Stapledon felsefe yazarken daha geniş bir okura ulaşmak için kurguya yöneldi. Last and First Men bu geçişin ilk büyük ürünüdür; kitap 23 Ekim 1930'da Methuen tarafından yayımlandı. Aynı evrene bağlanan devamı Last Men in London (1932) ve çok daha iddialı Star Maker (1937) izledi. Star Maker, bugün Dyson küresi adıyla bilinen yapıyı anlatır ve Freeman Dyson sonradan bu fikir için Stapledon'ı esin kaynağı olarak anmıştır (bkz. Dyson küresi). Odd John (1935) ve Sirius (1944) onun diğer tanınmış romanlarıdır. Yazarın sayfası için Olaf Stapledon'a bakabilirsiniz.

Kitaptaki bilim ve gerçek uzay

Stapledon'ın bilimi "tahmin" değil, "ölçek" üzerinedir. Kitabın en geçerli çizgisi evrimin ve genetik müdahalenin insan türünü değiştirebileceği fikridir. Bunu yazdığı yıllarda genetik mühendisliği henüz bilinmiyordu; kitap bu bakımdan çağının çok ilerisindedir. Bugün gen düzenleme, insan zekâsının yapay biçimde artırılması ve ortak zihin gibi başlıklar, onun işlediği temalarla yakından ilişkilidir.

Mekân olarak kitap Güneş Sistemi'nin içinde kalır ve bugünkü bilgiyle karşılaştırıldığında birçok yerde ayrışır. Kitapta Venüs'te yerli yaşam vardır ve Beşinci İnsanlar orada yaşayabilir. Gerçek Venüs ise çok daha ağırdır: NASA'nın verilerine göre yüzey sıcaklığı yaklaşık 467 °C, basıncı Dünya'daki deniz seviyesinin yaklaşık 93 katıdır. Ayrıntılar için Venüs sayfasına bakabilirsiniz.

Neptün'e göç fikri de bugünün bilgisiyle çok farklı görünür. Neptün, ekvatorda yaklaşık 49.528 kilometre çapında, Güneş'ten ortalama 4,5 milyar kilometre (30 astronomik birim) uzaklıkta bir gezegendir; Güneş çevresindeki bir turunu yaklaşık 165 Dünya yılında tamamlar. NASA'ya göre kütlesinin yüzde 80'i veya daha fazlası su, metan ve amonyaktan oluşan sıcak, yoğun bir akışkandır; bu yüzden katı bir yüzeyi bulunmuyor ve kitaptaki gibi insan topluluklarının yerleşeceği bir dünya olarak düşünülemez. Rüzgârları saatte 1.200 milin üzerine çıkar, yani Jüpiter'inkinin üç, Dünya'nınkinin dokuz katıdır. Neptün'ün bilinen 16 uydusu vardır; en büyüğü olan Triton'un yüzeyi yaklaşık -235 °C'dir. Neptün'ün yanından geçen ilk uzay aracı Voyager 2'dir (1989); bu görev Voyager sayfasında anlatılıyor. Neptün'ün keşfi için ayrı bir yazımız var.

Kitaptaki "Güneş'in yok olması" da bugünkü bilgiyle uyuşmaz. Güneş'in yaşı yaklaşık 4,6 milyar yıldır ve NASA'ya göre yaklaşık 5 milyar yıl daha yaşayacaktır. Ömrünün sonunda şişip kırmızı deve dönüşecek, Merkür ve Venüs'ü yutacak (Dünya için de bu ihtimal var) ve en sonunda beyaz cüce olacaktır. Güneş'in bir süpernova olarak patlaması beklenmez; kütlesi buna yetmez. Yani kitaptaki patlama senaryosu bugünkü yıldız evrimi bilgisiyle örtüşmez. Güneş'in gerçek geleceği Güneş'in geleceği sayfasında anlatılıyor. Ayrıca kitabın iki milyar yıllık zaman çizelgesi, gerçek Güneş'in kalan ömrünün ancak bir bölümüdür; Stapledon bu zamanı insanlığın içinde yer aldığı büyük kozmik süreçlere bir pencere olarak kullanır.

Kitabın sonundaki panspermi fikri ise bugün de bilimsel tartışmanın konusudur: yaşamın uzayda taşınıp başka dünyalara tohumlanması ihtimali. Stapledon bu fikri, yok oluşun eşiğindeki son insanların geride bırakabileceği bir miras olarak kurar. Bu konuyu Panspermi sayfasında bulabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Bu sayfa için doğrulanmış bir ödül kaydı yok; kitabın etkisi okurları ve yazarları üzerinden anlatılır. Arthur C. Clarke, hiçbir kitabın hayatını bu kadar etkilemediğini söylemiştir. H. P. Lovecraft kitabı bu alandaki en büyük başarı olarak nitelemiştir. Brian Aldiss, 1943'te İngiliz askeri olarak kitabı ilk okuduğunda derinden etkilendiğini belirtmiştir. Biyolog John Maynard Smith, on altı yaşında okuduğunda kitabın "aklını başından aldığını" söylemiştir; gökbilimci Patrick Moore da kitabı çok düşündürücü bulmuştur. C. S. Lewis ise Stapledon'ın fikirlerinden etkilendiğini kabul etmekle birlikte gezegenleri kolonileştirmeye ve yerli yaşamı yok etmeye dair felsefesini "şeytani" bularak reddetmiştir. Wendy Graham gibi eleştirmenler kitabın karamsarlığını eleştirdi.

Uyarlamaları

İzlanda'lı besteci ve yönetmen Jóhann Jóhannsson, kitaptan esinlenen çok disiplinli bir yapım hazırladı: Tilda Swinton'ın seslendirdiği bir film ve BBC Filarmoni Orkestrası'nın çaldığı müzik. 16 mm siyah-beyaz film, eski Yugoslavya'daki anıt heykelleri çekimlerinde kullanır. Yapım ilk kez 2017'de Manchester Uluslararası Festivali'nde sahnelendi, 2018 Aralık'ında Londra'daki Barbican'da, 2 Haziran 2019'da Sydney Opera Binası'nda gösterildi. Jóhannsson Şubat 2018'de ölünce film, ses sanatçısı Yair Elazar Glotman tarafından tamamlandı ve 2020'de 70. Berlin Film Festivali'nde ilk gösterimini yaptı. Sitemizde bu yapıma bağlı bir sayfa yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Bu kitap, olay örgüsü ve karakter bekleyenler için zor bir okuma. Yoğun, felsefi ve zaman zaman kuru bir dili var; bir roman olarak değil, "gelecek tarihi" olarak okunmalıdır. İnsanlığın kaderi, evrim, uygarlıkların döngüsü ve ölçek üzerine düşünmeyi sevenler için ise benzersiz. Bilimkurgunun "büyük fikir" damarını merak ediyorsanız doğru yerdesiniz.

Stapledon'ı yazıldığı dilde okumak isteyenler için kitap Project Gutenberg'de ücretsiz olarak bulunuyor (ABD'de kamu malı). Türkçeye çevrildiğini doğrulayabildiğimiz bir baskı yok; Türkçe Vikipedi, yazarın eserlerinin Türkçeye çevrilmediğini belirtiyor. İsterseniz önce zamanın ve evrenin ölçeğini farklı biçimde işleyen Clarke'ın The City and the Stars romanıyla ısınabilirsiniz. Daha geniş bir bakışla Stapledon'ın Star Maker kitabı, bu romanın "evren ölçeğindeki" devamı sayılır.