Mary Roach

Mary Roach kimdir?

Mary Roach (doğumu 20 Mart 1959, Hanover, New Hampshire), bilimin tuhaf, utandırıcı ve çoğu zaman sorulmaya cesaret edilmeyen yanlarını mizahla anlatan Amerikalı popüler bilim yazarıdır. Uzay okurunun onu tanıdığı kitap, insanın uzayda yaşamasının bedensel ve psikolojik sorunlarını inceleyen Packing for Mars: The Curious Science of Life in the Void (2010) kitabıdır. Kadavralardan sindirim sistemine, savaş biliminden yasa çiğneyen hayvanlara uzanan sekiz kitabının sekizi de New York Times çok satanlar listesine girdi. Bilim eğitimi almadığını açıkça söyleyen Roach, araştırmasını laboratuvarlara, test merkezlerine ve uçuş simülatörlerine bizzat giderek yapar.

Hayatı: hayvanat bahçesi bültenlerinden çok satanlara

Roach, New Hampshire'daki Hanover kasabasında doğdu ve kasabaya bağlı Etna köyünde büyüdü. Annesi de babası da Dartmouth Koleji'nde çalışıyordu. Hanover Lisesi'ni bitirdikten sonra Wesleyan Üniversitesi'nde psikoloji okudu ve 1981'de mezun oldu.

Mezuniyetin ardından arkadaşlarıyla birlikte arabayla San Francisco'ya gitti ve birkaç yıl serbest metin düzeltmeni olarak çalıştı. Yazarlığı San Francisco Hayvanat Derneği'nin halkla ilişkiler bürosunda, örneğin fillerin siğil ameliyatları gibi konularda basın bültenleri hazırlayarak başladı. Boş günlerinde San Francisco Chronicle'ın pazar ekine yazılar yazdı. Zamanla Vogue, GQ, The New York Times Magazine, Discover, National Geographic, Outside ve Wired gibi yayınlarda makaleleri çıktı; Salon.com ve Reader's Digest gibi yayınlarda köşe yazıları yazdı.

1996-2005 arasında San Francisco'da yazar ve film yapımcılarının oluşturduğu "the Grotto" adlı topluluğun üyesiydi. Kitap yazmaya geçişi de bu çevrenin bir şakası sayesinde oldu: topluluk üyelerinin her yıl birbirleri için yaptıkları tahminlerden biri, Roach'un yıl sonuna kadar bir kitap sözleşmesi imzalayacağıydı. Roach bu tahmini gerçekleştirmek için birkaç ay içinde bir kitap önerisi hazırladı. Bir söyleşisinde bilim yazarlığını planlamadığını, kendisine verilen haberler arasında en ilginçlerinin hep bilim konuları olduğunu ve bilim ya da bilim gazeteciliği eğitimi almadığını anlatmıştır. Bugün Kaliforniya'nın Oakland kentinde yaşıyor.

Kitapları

Roach'un kitaplarının çoğu tek kelimelik, akılda kalan başlıklar taşır ve hepsi W. W. Norton tarafından yayımlanmıştır:

• Stiff: The Curious Lives of Human Cadavers (2003): kadavraların bilime katkısı
• Spook: Science Tackles the Afterlife (2005): ölümden sonrasına dair iddiaları sınayan bilim
• Bonk: The Curious Coupling of Science and Sex (2008)
• Packing for Mars: The Curious Science of Life in the Void (2010)
• Gulp: Adventures on the Alimentary Canal (2013): sindirim sistemi
• Grunt: The Curious Science of Humans at War (2016): askerin bedenini koruyan bilim
• Fuzz: When Nature Breaks the Law (2021): insanlarla çatışan hayvanlar
• Replaceable You: Adventures in Human Anatomy (2025): yapay organlar ve vücut parçalarının yerine konması

Resmî sitesine göre kitapları 21 dile çevrildi. Stiff 2003'te Barnes & Noble'ın "Discover Great New Writers" seçkisine girdi; Spook 2005'te New York Times'ın dikkate değer kitaplar listesine alındı.

Packing for Mars: uzayın sorulmayan soruları

Packing for Mars Ağustos 2010'da yayımlandı ve New York Times çok satanlar listesinde altıncı sıraya yükseldi. Kitabın çıkış noktası basittir: uzay, insanın yaşamak için ihtiyaç duyduğu her şeyden yoksundur; hava, yerçekimi, sıcak duş, taze sebze, mahremiyet. Bir insan bunlardan ne kadarına katlanabilir? Bir yıl boyunca yürümezse vücuduna ne olur? Uzay yürüyüşü sırasında kaskın içine kusarsa ne olur? Uzay ajansları bu soruların cevabını uzaya çıkmadan, Dünya'da kurdukları tuhaf simülasyonlarla arar; Roach da kitabında bu simülasyonların peşine düşer.

Kitap on altı bölümden oluşur. Japonya'nın bir astronot adayını nasıl seçtiğini, kapalı ve yalıtılmış ortamların insan psikolojisi üzerindeki tehlikelerini, NASA'nın C-9 uçağında yapılan parabolik uçuşlarla ağırlıksızlığın nasıl taklit edildiğini ve astronotların gizli derdi olan uzay tutmasını anlatır. Bir bölümde NASA'nın yeni kapsülü için yapılan çarpışma testlerinde astronotların yerine kadavraların kullanıldığı laboratuvara gider. Bir başka bölüm, ABD uzay programının iki şempanzesi Ham ve Enos'un hikâyesidir: Ham 31 Ocak 1961'de Mercury-Redstone 2 görevinde yörünge altı bir uçuş yapan ilk büyük maymun oldu, Enos ise 29 Kasım 1961'de Dünya'nın çevresinde yörüngeye çıkan tek şempanze oldu. Hayvanların uzay yarışındaki yerini merak edenler Laika'ya ne olduğunu anlatan yazımıza da bakabilir.

Kitabın öteki bölümleri uzay hijyenine ve bilim uğruna yıkanmayı bırakan gönüllülere, aylarca yataktan çıkmayan gönüllülerle yürütülen yatak istirahati çalışmalarına, yerçekimsiz ortamda üreme sorusuna, uzaydan atlayarak kurtulma ihtimaline, ağırlıksızlıkta tuvalet sorununun uzun hikâyesine ve havacılık test mutfaklarında hazırlanan uzay yemeklerine ayrılır. Son bölüm, bütün bu zorluklara rağmen Mars'a gitmenin buna değip değmeyeceğini sorar.

Kitap, astronot anılarının genellikle atladığı gündelik ayrıntıları merkeze aldığı için uzay edebiyatında farklı bir yer tutar. Mercury astronotlarının efsaneleşmiş cesaretini anlatan The Right Stuff'ın tersine, Roach kahramanlıktan çok bedenin sınırlarıyla ilgilenir. Uzun süreli uçuşun insan vücudundaki etkilerini bir astronotun kendi ağzından okumak isteyenler için Scott Kelly'nin Endurance: Uzayda Bir Yıl ve Chris Hadfield'ın Bir Astronottan Hayat Dersleri kitapları iyi birer tamamlayıcıdır. Mars'ta hayatta kalmayı kurgu yoluyla anlatan Marslı da Roach'un sorduğu soruların romanlaşmış hâli gibi okunabilir.

New York Times eleştirmeni Janet Maslin, Roach'un üslubunun en sağlam ve en komik hâlini ağırlıksız ortamı anlatan bu kitapta bulduğunu yazdı. Kitap ayrıca 2011'de San Francisco'nun yedinci "Tek Şehir Tek Kitap" okuma etkinliğinin yılın kitabı seçildi. Roach kitabı daha sonra ortaokul çağındaki okurlar için Packing for Mars for Kids adıyla uyarladı; bu baskıda astronotların nasıl tuvalete gittiği, neden duş almadıkları ve NASA'nın "Weightless Wonder" adlı parabolik uçuş uçağındaki deneyimi gibi konular çocuk okurun diliyle anlatılır.

Bilimle ilişkisi

Roach'un bilime katkısı bir keşif değil, bilimin nasıl yapıldığını görünür kılmaktır. Kitaplarında sonuçlardan çok süreçleri, deneyleri tasarlayan ve yürüten insanları, başarısız denemeleri ve beklenmedik pratik sorunları anlatır. Uzay tıbbının, astronot seçiminin ve yaşam destek sistemlerinin ardındaki emeği, teknik belgelere ulaşamayacak geniş bir okur kitlesine tanıtır.

Bilim camiasıyla da yakın ilişki içindedir. Best American Science and Nature Writing dizisinin 2011 cildine konuk editörlük yaptı, San Francisco'daki Exploratorium bilim merkezinde Osher bursiyeri oldu, American Heritage Sözlüğü'nün kullanım kurulunda yer aldı. Mars Institute'un danışma kurulunda bulundu ve Mars'a tek yönlü bir koloni kurmayı vaat eden ama 2019 başında iflas eden Hollandalı Mars One girişiminin elçileri arasında yer aldı. Orion ve Undark dergilerine danışmanlık yapıyor. 2009'daki TED konuşması, kuruluşun en çok izlenen konuşmaları listesine girdi.

Ödülleri ve tanınması

• Amerikan Mühendislik Dernekleri Mühendislik Gazeteciliği Ödülü, 1996, depreme dayanıklı bambu evler üzerine yazdığı "The Bamboo Solution" makalesiyle
• Ulusal Dergi Ödülü finalisti, 1995, "How to Win at Germ Warfare" makalesiyle
• Harvard Laik Topluluğu'nun Rushdie Ödülü, 2012, kültürel hümanizme katkıları için
• Kraliyet Cemiyeti Winton Bilim Kitapları Ödülü kısa listesi, 2014, Gulp

Roach mühendislik gazeteciliği ödülünü anlatırken, resmî biyografisinde o kategoride tek aday olduğunu kendi mizahi üslubuyla itiraf eder.

Kitapları

• Packing for Mars (Mary Roach): konusu, bilimi ve okuma rehberi (2010)

Etkisi

Roach, bilimi ciddiyetinden ödün vermeden güldürerek anlatabilen yazarların başında gelir. The Daily Show, The Colbert Report ve NPR'ın Fresh Air programı gibi yayınlara konuk oldu; Washington Post onu "Amerika'nın en komik bilim yazarı" diye tanıttı. Packing for Mars, uzay yolculuğunu roketler ve görevler üzerinden değil, oraya gidecek insan bedeni üzerinden düşünmeye çağırdığı için uzun süreli insanlı görevlerin planlandığı bugün de güncelliğini koruyor. 2025'te çıkan Replaceable You ile çok satanlar listesine giren sekizinci kitabını yayımladı.