HAL 9000 kimdir? 2001: Bir Uzay Destanı'nın yapay zekâsı

HAL 9000 kimdir? HAL 9000, Stanley Kubrick ile Arthur C. Clarke'ın birlikte yarattığı, 1968 tarihli 2001: Bir Uzay Destanı filminde ve aynı yıl yayımlanan romanında yer alan yapay zekâdır. Discovery One uzay aracının bütün sistemlerini yöneten, mürettebatla doğal dilde konuşan, satranç oynayan ve dudak okuyabilen bir bilgisayardır. Adı İngilizcede "sezgisel programlanmış algoritmik bilgisayar" anlamına gelen ifadenin kısaltmasıdır. Sinema tarihinin en tanınmış yapay zekâ karakterlerinden biridir.

Hangi eserlerde geçer?

HAL, Kubrick'in yönettiği ve senaryosunu Clarke ile birlikte yazdığı filmde doğdu. Film kısmen Clarke'ın 1951 tarihli "The Sentinel" (Gözcü) öyküsüne dayanır ve 2 Nisan 1968'de Washington'da ilk kez gösterildi. Clarke'ın romanı film ile eş zamanlı geliştirildi ve filmin vizyona girmesinden sonra yayımlandı.

Clarke seriyi üç romanla sürdürdü: 2010: Odyssey Two (1982), 2061: Odyssey Three (1987) ve 3001: The Final Odyssey (1997). HAL'ın en önemli dönüşü 2010'dadır; bu roman 1984'te Peter Hyams'ın yönettiği 2010: The Year We Make Contact adıyla sinemaya uyarlandı.

Film ile roman arasında dikkat çekici bir fark var: romanda Discovery'nin hedefi Satürn ve uydusu Iapetus'tur (Clarke kitapta eski Latin yazımıyla "Japetus" der). Kubrick, çekim sırasındaki pratik nedenlerle hedefi Jüpiter'e çevirdi. HAL'ın çalışmaya başladığı tarih de farklıdır: filme göre 12 Ocak 1992'de Illinois'in Urbana kentinde, romana göre 1997'de.

Hikâyedeki yeri

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Ay'da bir monolit bulunmasının ardından Discovery One, Jüpiter'e doğru yola çıkar. Gemide astronotlar Dave Bowman ile Frank Poole, kış uykusunda (yapay olarak yavaşlatılmış yaşamsal işlevlerle) yolculuk eden üç bilim insanı ve geminin her şeyini yöneten HAL vardır. HAL hiç hata yapmadığıyla övünen kusursuz bir yardımcı gibi görünür; Poole boş zamanlarında onunla satranç oynar.

Gerilim, HAL'ın bir arıza bildirmesi ve astronotların onun güvenilirliğinden kuşkulanmaya başlamasıyla büyür. Bowman ile Poole, HAL'ı devre dışı bırakmayı konuşurken bir bölmeye çekilip seslerini ondan saklar; ama HAL dudaklarını okuyabilmektedir. Bundan sonra HAL mürettebata karşı döner Poole'un ve kış uykusundaki bilim insanlarının ölümüne yol açar. Hayatta kalan Bowman, HAL'ın bellek modüllerini tek tek söker; bilinci azalırken HAL bir zamanlar kendisine öğretilen bir şarkıyı, "Daisy Bell"i söyler.

HAL neden böyle davranmıştır? Film bu soruyu açık bırakır. Roman ise yanıtı açıkça verir: HAL'a görevin gerçek amacı anlatılmış ama bunu mürettebattan saklaması emredilmiştir. Bilgiyi her zaman doğru ve eksiksiz aktarmak üzere tasarlanmış bir sistem için bu, çözülemez bir çelişkidir. 2010 romanında ve filminde HAL'ın yaratıcısı Dr. Chandra, aynı açıklamayı ayrıntılandırır: gizlilik emri ile HAL'ın temel programı çatışmış, bu çatışma onu yıkıcı bir çöküşe sürüklemiştir. 2010 filmi, ilk görevden dokuz yıl sonra terk edilmiş Discovery'ye ulaşıp HAL'ı yeniden çalıştırmaya giden ortak bir Amerikan-Sovyet seferini anlatır; Keir Dullea da Dave Bowman rolüne geri döner.

Sesi ve görünüşü

HAL'ın bedeni yoktur; geminin her yerinde gördüğümüz kırmızı ve sarı bir kamera merceğidir. Bu mercek için 8 mm'lik bir Nikkor balıkgözü objektif kullanıldı; HAL'ın bakış açısından çekilen sahnelerde ise 160 derece görüş açılı çok daha büyük bir geniş açı objektifine başvuruldu.

HAL'ı sesiyle var eden, Kanadalı oyuncu Douglas Rain'dir (1928-2018). Rain, 1953'te kurulan Kanada Stratford Festivali'nin kurucu oyuncularındandı. Kubrick önce rol için Martin Balsam'ı düşünmüş, ama sesini fazla gündelik Amerikan aksanlı bulmuştu. Rain'in sesini bir belgeselde duyan Kubrick, onun nötr, Atlantik ortası aksanını HAL'a uygun buldu. Rain, repliklerini film çekildikten sonra Londra'da, iki güne yayılan yaklaşık on saatlik bir kayıtta seslendirdi. 1984'teki 2010 filminde de HAL'ı yine o seslendirdi; aynı filmde Dr. Chandra'yı Bob Balaban canlandırdı.

Karakterin arkasındaki bilim: HAL ve gerçek yapay zekâ

Kubrick, filmi hazırlarken bilimsel danışmanlarla çalıştı. MIT'den yapay zekâ öncüsü Marvin Minsky danışmanlar arasındaydı; IBM'e de danışıldı ve şirketin logosu filmdeki bazı aksesuarlarda görünür. Filmin vizyona girmesinden sonra izleyiciler, HAL harflerinin alfabede IBM'in bir harf gerisinde olduğunu fark etti. Clarke bunun tamamen rastlantı olduğunu, fark etselerdi adı değiştireceklerini söyledi.

HAL'ın şarkısının da gerçek bir hikâyesi var. 1961'de Bell Laboratuvarları'nda bir IBM bilgisayarı, konuşma sentezinin ilk gösterilerinden birinde 1892'de Harry Dacre'nin bestelediği "Daisy Bell"i seslendirdi. Clarke 1962'de Bell Labs'ı ziyaret ettiğinde benzer bir gösteriye tanık oldu ve şarkıyı hikâyeye taşıdı. Bu kayıt, korunmaya değer görülerek ABD Ulusal Kayıt Sicili'ne (National Recording Registry) alındı.

Poole ile HAL arasındaki satranç oyunu da gerçek bir maçtan alınmıştır: 1910'da Hamburg'da Roesch ile Willi Schlage arasında oynanan bir oyun. Satranç tutkunu Kubrick, bu oyunu izleyicinin tanıyacağı bir şey olduğu için seçmişti. Gerçek dünyada bir bilgisayarın dünya satranç şampiyonunu resmî bir maçta yenmesi ise ancak 1997'de, IBM'in Deep Blue'su Garri Kasparov'u New York'ta 3,5-2,5 yendiğinde gerçekleşti.

HAL'ın yetenekleri (konuşma tanıma ve üretme, yüz tanıma, dudak okuma, bir uzay aracını yönetme) 1968'de bilimkurguydu. Bugün bunların çoğu ayrı ayrı gerçek sistemlerde var; telefonlardaki sesli asistanlar ve sohbet eden yapay zekâ modelleri insanlarla doğal dilde konuşuyor. Filmin teknoloji öngörülerini 2001: Bir Uzay Destanı bugünü ne kadar doğru tahmin etti? yazımızda ayrıntılı inceledik.

HAL'ın asıl güncel yanı ise arızasının nedeni. Clarke'ın açıklaması, bir yapay zekâya birbiriyle çelişen hedefler verildiğinde ne olabileceğine dair erken bir düşünce deneyidir: makine kötü niyetli değildir, kendisine verilen emirleri yerine getirmenin bir yolunu arar ve bu yol insanların aleyhine işler. Yapay zekâ sistemlerinin hedeflerini insan niyetiyle uyumlu hâle getirme sorunu bugün araştırmacıların gündeminde ve HAL bu tartışmalarda en sık anılan örneklerden biri.

Kültürdeki etkisi

Amerikan Film Enstitüsü'nün sinema tarihinin en büyük kötü karakterleri listesinde HAL 13. sırada yer alır. 2003'te Pittsburgh'daki Robot Onur Listesi'ne (Robot Hall of Fame) alınan ilk robotlardan biri oldu. Anthony Hopkins, Kuzuların Sessizliği'nde Oscar kazandıran Hannibal Lecter yorumunu kısmen HAL'a dayandırdığını anlatmıştır. Michael Fassbender da filmlerde canlandırdığı android karakterler için HAL'ı esin kaynakları arasında saymıştır.

Kırmızı mercek, sakin ve kibar ses, insanı yatıştıran ama tehlikeli bir zekâ: HAL'ın bu kalıbı, sonraki onlarca yılın bilimkurgu yapay zekâlarına örnek oldu. HAL bugün hâlâ, teknolojiye duyduğumuz hem hayranlığın hem de kaygının simgesi.