Jill Tarter

Jill Tarter (16 Ocak 1944), meslek hayatının büyük bölümünü "Evrende yalnız mıyız?" sorusuna radyo teleskoplarıyla yanıt aramaya adamış Amerikalı gökbilimcidir. 1984'te kurulan SETI Enstitüsü'nün kurucularındandır; NASA'nın kısa ömürlü SETI programında proje bilimcisi olarak çalıştı, program kapatılınca aynı aramayı özel bağışlarla Project Phoenix adı altında sürdüren ekibin başına geçti. Allen Teleskop Dizisi'nin tasarlanıp inşa edilmesinde ve bunun için özel kaynak bulunmasında öncü rol üstlendi. Bugün SETI Enstitüsü'nde SETI Araştırmaları Fahri Kürsü Sahibi (Chair Emeritus) unvanını taşıyor ve enstitünün mütevelli heyetinde yer alıyor. Geniş kitleler onu daha çok, Jodie Foster'ın oynadığı Contact filmindeki bilim insanıyla kurulan bağlantı sayesinde tanıyor.

Mühendislikten astronomiye

Tarter 1965'te Cornell Üniversitesi'nden mühendislik fiziği lisans derecesiyle mezun oldu; Wikipedia'nın aktardığına göre 300 kişilik mühendislik sınıfındaki tek kadındı. Ardından Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'de astronomiye yöneldi: 1971'de yüksek lisansını, 1975'te doktorasını tamamladı. Joseph Silk danışmanlığında yazdığı tezin konusu, galaksi kümelerinin içindeki gaz ile galaksiler arasındaki etkileşimdi.

Berkeley yılları onu SETI ile de tanıştırdı. Stuart Bowyer ile birlikte çalıştığı ve 1979'da başlayan SERENDIP programının uzun adını, yani "Yakındaki Gelişmiş Akıllı Topluluklardan Gelen Dünya Dışı Radyo Yayınlarını Arama" anlamına gelen ifadeyi, kısaltmaya uyacak biçimde sonradan bulan da Tarter'dı.

"Kahverengi cüce" adını koymak

Tarter'ın astronomi diline kalıcı katkısı da doktora tezinden çıktı. Hidrojeni kararlı biçimde yakmaya yetecek kütleye ulaşamayan küçük cisimleri incelerken bu cisimler için kahverengi cüce adını önerdi. Bu tür cisimlerin varlığını 1960'larda kuramsal olarak öngören Shiv Kumar onlara "kara cüce" demişti. Tarter 1975'te önerdiği adda kahverengiyi, kırmızı ile siyah arasında bir yerde duran bir renk olarak düşünmüştü; amaç cismin sönük ve donuk olduğunu anlatmaktı, gözün gerçekte göreceği rengi değil.

Bugün kahverengi cüceler, yaklaşık 13 ile 80 Jüpiter kütlesi arasındaki, yani yıldızla dev gezegen arasında kalan cisimler olarak tanımlanıyor. Bu kütlede hidrojen kaynaşması sürdürülemiyor ama döteryum kaynaşması gerçekleşebiliyor. Terim önerildiğinde henüz kesin olarak tanımlanmış tek bir örnek bile yoktu: İlk tartışmasız kahverengi cüceler, Ülker kümesindeki Teide 1 ve Gliese 229B, ancak 1995'te doğrulandı. Benzer bir soruyu Jüpiter için ele alan Jüpiter neden yıldız olamadı? sayfamız da konuyu tamamlıyor.

NASA'dan Project Phoenix'e

ABD hükümeti 1992'de NASA bünyesinde ilk kez işleyen bir SETI programını finanse etti. Önce Mikrodalga Gözlem Programı (MOP), sonra Yüksek Çözünürlüklü Mikrodalga Taraması (HRMS) adını alan bu programda Tarter 1992-1993 arasında proje bilimcisiydi. Ancak program ABD Kongresi'nde muhalefetle karşılaştı ve başlamasından yalnızca bir yıl sonra fonu kesildi.

Arama burada bitmedi. Mountain View'daki SETI Enstitüsü, NASA programını Şubat 1995'te özel bağışlarla, Project Phoenix adıyla yeniden hayata geçirdi. Projeyi Tarter yönetti. Phoenix gökyüzünün tamamını taramak yerine, yaklaşık 200 ışık yılı içindeki, Güneş Sistemi'ne benzeyen yaklaşık 800 yakın yıldıza odaklandı ve 1.000 ile 3.000 megahertz arasında, genişliği 1 hertz kadar dar olabilen radyo sinyallerini aradı. Gözlemler önce Avustralya'daki 64 metrelik Parkes radyo teleskobunda yapıldı; Eylül 1996-Nisan 1998 arasında ABD'nin Green Bank gözlemevindeki 140 fitlik (yaklaşık 43 metre) teleskop kullanıldı, Porto Riko'daki Arecibo Gözlemevi de projenin parçası oldu.

Mart 2004'te açıklanan sonuç açıktı: Listedeki yaklaşık 800 yıldızın hiçbirinde dünya dışı bir sinyale ait kanıt bulunamadı. Proje ekibinden Peter Backus bunu "sessiz bir mahallede yaşıyoruz" diye özetledi. Phoenix'in yan ürünlerinden biri de Tarter'ın Margaret Turnbull ile 2002'de hazırladığı HabCat (Yaşanabilir Yıldız Sistemleri Kataloğu) oldu. Hipparcos kataloğundaki yaklaşık 120 bin yıldız arasından, yaşanabilir gezegen barındırabilecek yaklaşık 17 bin yıldızı seçen bu katalog, SETI aramalarına hedef listesi sağlamak için hazırlanmıştı.

Allen Teleskop Dizisi

SETI Enstitüsü'nün aktardığına göre, NASA'nın SETI programına 1993'te son verilmesinden bu yana Tarter, Allen Teleskop Dizisi'nin (ATA) tasarlanıp inşa edilmesinde ve SETI'nin keşif amaçlı bilimini sürdürmek için özel fon bulunmasında liderlik üstlendi. Kaliforniya'nın Shasta bölgesindeki Hat Creek Radyo Gözlemevi'nde kurulan dizi, SETI Enstitüsü ile Berkeley'deki Radyo Astronomi Laboratuvarı'nın ortak projesi olarak başladı ve adını en büyük bağışçısı Paul Allen'dan aldı. Allen projeye toplamda 30 milyon dolardan fazla katkı yaptı.

Dizinin özgün tasarımında 6,1 metre çaplı 350 çanak vardı. Bunların 42'si tamamlandı ve 11 Ekim 2007'de gözleme başladı. Tek bir dev çanak yerine çok sayıda küçük antenin birlikte çalıştığı bir radyo interferometresi olan dizi, 0,5 ile 11,2 gigahertz arasında gözlem yapabiliyor. Proje 2011'de bütçe sıkıntısı yüzünden birkaç ay gözleme ara vermek zorunda kaldı, ardından çalışmalar yeniden başladı. ATA, SETI aramalarının yanı sıra genel radyo astronomi araştırmalarında da kullanılıyor.

SETI Enstitüsü'nde kürsü ve emeklilik

SETI Enstitüsü 1984'te Thomas Pierson ve Jill Tarter tarafından Kaliforniya'da kâr amacı gütmeyen bir kuruluş olarak kuruldu. Frank Drake ile Bernard M. Oliver de enstitüye uzun yıllar boyunca hem maddi hem de yönetim desteği verdi. Tarter enstitüde SETI Araştırma Merkezi'nin direktörlüğünü yaptı ve Oliver'ın adını taşıyan Bernard M. Oliver SETI Kürsüsü'nde bulundu. 2012'de, dünya dışı yaşam araştırmalarında geçen 35 yılın ardından emekliye ayrıldı; bugün enstitünün fahri araştırmacısı ve mütevelli heyeti üyesi. Güney Kaliforniya Üniversitesi'nde (USC) fizik ve astronomi bölümünde yardımcı profesör olarak da görev yapıyor.

TED Ödülü ve Contact

Tarter 2009'da TED Ödülü'nü aldı. Şubat 2009'daki "Join the SETI search" (SETI aramasına katılın) başlıklı konuşmasında dile getirdiği dilek, TED'in tanıtımındaki ifadeyle, kozmik yol arkadaşı arayışını hızlandırmaktı.

Adının en geniş kitlelere ulaştığı yer ise sinema oldu. Carl Sagan'ın 1985 tarihli romanından uyarlanan ve Robert Zemeckis'in yönettiği 1997 yapımı Contact filminde Jodie Foster, dünya dışı yaşama dair kanıt bulan SETI bilim insanı Ellie Arroway'i canlandırdı. Wikipedia'daki biyografisine göre Tarter, çekimlerden önce ve çekimler sırasında aylarca oyuncuyla görüştü ve Arroway karakteri "büyük ölçüde" Tarter'ın çalışmalarına dayanıyordu. Filmin ortak senaristi Ann Druyan ise karakterin Tarter'dan esinlendiğini reddetti; Tarter'ın filmde hikâye danışmanı olarak kadın bilim insanlarının meslekte yaşadığı zorlukların nasıl yansıtılacağı konusunda öneriler verdiği belirtiliyor. SETI Enstitüsü de kendi sayfasında, pek çok kişinin Tarter'ın çalışmalarını Foster'ın Contact'taki canlandırmasından tanıdığını yazıyor.

Ödüller ve onurlar

Tarter 2004'te Time dergisinin dünyanın en etkili 100 kişisi listesine, 2012'de de aynı derginin "Uzayda 25" listesine girdi. Uluslararası Astronomi Birliği 2005'te 74824 Tarter (1999 TJ16) adlı asteroidi onun adıyla andı. NASA'dan iki kamu hizmeti madalyası, 2005'te bilimi halka anlatma alanında Wonderfest'in Carl Sagan Ödülü'nü aldı. Amerikan Bilimi İlerletme Derneği (AAAS) ve Kaliforniya Bilimler Akademisi üyesi seçildi, 2014'te Jansky Konferansı'nı verdi, 2021'de Amerikan Sanat ve Bilim Akademisi'ne üye oldu. 2025'te Kaliforniya Bilimler Akademisi'nin Fellows Madalyası'na layık görüldü.

Verileri göster

1975	Doktora
1984	SETI Enstitüsü kuruldu
1992	NASA HRMS proje bilimcisi
1995	Project Phoenix başladı
2004	Phoenix sonuçları açıklandı
2007	ATA'nın 42 çanağı açıldı
2009	TED Ödülü
2012	Emeklilik

Neden önemli?

Tarter'ın kariyeri, SETI'nin hükümet desteğini kaybettikten sonra nasıl ayakta kaldığının hikâyesi sayılabilir. Kongre 1993'te fonu kestiğinde aramanın tamamen durması olasıydı; Phoenix ve ardından ATA, aynı bilimin özel kaynaklarla sürdürülebileceğini gösterdi. Phoenix'in sonucu olumsuz olsa da yakındaki yüzlerce yıldızın belirli bir duyarlılıkta "sessiz" olduğunu ortaya koymak da bilimsel bir bulgudur. Arayışın bugünkü hâli için Dünya dışı yaşam arayışı sayfamıza bakabilirsiniz. Wikipedia'nın 2006 tarihli bir podcast söyleşisinden aktardığı sözü de bu arayışa neden değer verdiğini özetliyor:

"İnsanlar, 'Yalnız mıyız?' sorusunun yanıtını öğrendiklerinde, eğer öğrenirlerse, insan olmaya dair farklı bir bakışa sahip olacaklar."

Kısaca

• 16 Ocak 1944'te doğdu; Cornell'de mühendislik fiziği, Berkeley'de astronomi okudu (doktora 1975).
• Doktora tezinde, yıldız olamayacak kadar küçük cisimler için "kahverengi cüce" adını önerdi.
• 1984'te kurulan SETI Enstitüsü'nün kurucularındandır; SETI Araştırma Merkezi'ni yönetti, Bernard M. Oliver SETI Kürsüsü'nde bulundu.
• NASA'nın HRMS programında proje bilimcisiydi (1992-1993); program kapanınca özel fonlu Project Phoenix'i yönetti.
• Allen Teleskop Dizisi'nin tasarımına, inşasına ve finansmanına öncülük etti.
• 2009'da TED Ödülü'nü aldı; Contact filmindeki Ellie Arroway karakteriyle sık sık anılır.