Selenitler kimdir? Ay'da İlk İnsanlar'ın böceksi Ay halkı

Selenitler kimdir? Selenitler, H. G. Wells'in 1901 tarihli Ay'da İlk İnsanlar romanında Ay'ın yüzeyinin altında, devasa tünel ve mağaralarda yaşayan böceğe benzer kurgusal Ay halkıdır. Teknolojisi gelişmiş, her bireyin doğuştan tek bir işe göre yetiştirildiği katı bir kast düzeniyle yaşarlar ve devasa beyinli bir hükümdar olan Büyük Lunar tarafından yönetilirler. Adlarını Yunan mitolojisindeki Ay tanrıçası Selene'den alırlar. Edebiyat eleştirmeni Brian Stableford romanı, uzaylı bir toplumu anlatan ilk distopya sayar.

Romanda nasıl anlatılır?

Selenitler okurun karşısına önce yüzeyde çıkar. Romanın kahramanları, mucit Cavor ile iş adamı Bedford, Ay'a indikten sonra yerin altından gelen derin uğultular duyar; ardından "ay danası" dedikleri iri, hantal hayvanlarla ve onlara çobanlık eden, yaklaşık bir buçuk metre boyundaki Selenitlerle karşılaşırlar. İkili kısa süre sonra altı Selenitten oluşan bir gruba esir düşer.

Selenit toplumunun asıl ayrıntıları, Bedford Dünya'ya döndükten sonra Ay'da kalan Cavor'un gönderdiği telsiz mesajlarıyla öğrenilir. Cavor'a göre Selenitler yüzlerce farklı biçimde bulunur. Her biri yalnızca tek bir iş için yetiştirilir ve bedeni de o işe göre biçimlenir: kimine iri bir kol ya da dokunaç, kimine son derece gelişmiş bir koku organı verilir. Kafalarında sert bir kemik kutu olmadığı için beyinleri büyümeyi sürdürebilir; düşünce işlerini yürütenlerin beyni dev boyutlara ulaşırken bedenleri körelir ve onları taşımakla görevli hizmetkârlar vardır. Toplumun tepesinde, kafatası metrelerce genişliğe ulaşmış Büyük Lunar oturur; başını ve bedenini hizmetkârları taşır.

Bu düzenin karanlık bir yüzü de vardır. Belli bir işi yapan bireylere ihtiyaç kalmadığında Selenitler onları uyuşturup yiyecek olarak yetiştirilen dev mantarların arasına, yeniden gerekecekleri güne kadar yatırır. Cavor bunu, işsiz kalan işçinin sokaklarda aç bırakılmasından daha insancıl bulduğunu yazar; Wells'in hicvi tam da bu tuhaf karşılaştırmada saklıdır. Wells 1933'te kitabı anlatırken amacının insanlığa uzaktan bakmak ve uzmanlaşmanın etkileriyle alay etmek olduğunu söyledi. Kitap bu yönüyle Aldous Huxley'nin Cesur Yeni Dünya'sıyla karşılaştırılır; Wells'in burada kendi sosyalist ve öjenik ideallerini sorguladığı da öne sürülür.

"Selenit" sözcüğü Wells'e ait değildir. Jules Verne 1865 ve 1869 tarihli iki Ay romanında Ay'ın olası sakinlerinden söz ederken bu adı kullanmıştı. Wells'in yaptığı, bu belirsiz sakinlere ayrıntılı bir biyoloji ve toplum düzeni vermek oldu.

Hikâyedeki yeri

Selenitler hem romanın tehlikesi hem de aynasıdır. Esaretten kaçarken Bedford birkaç Seleniti öldürür; Cavor ise onlarla anlaşmaya çalışır. Bu ayrım romanın sonraki yarısını belirler: Cavor Ay'da kalır, Selenitlerden ikisine İngilizce öğretir ve onların dünyasını Dünya'ya anlatır. Cavor'un tarifine göre Selenitler Ay'ın içini kökten değiştirmiştir. Dünya'dan bakan gökbilimcilerin krater ya da yanardağ sandığı yuvarlak yapılar aslında kapaklı giriş ağızlarıdır; yüzeyden yaklaşık 160 kilometre derine kadar kaya, doğal ve yapay galerilerle sünger gibi delik deşiktir. Yaklaşık 320 kilometre derinde, içindeki ışıldayan canlılar yüzünden mavimsi parlayan bir Merkezi Deniz vardır ve Selenitlerin kentleri bu denizin üstündedir. Tünellerdeki havayı, yüzeyin Ay gündüzü ve gecesinde ısınıp soğuması dolaştırır.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Cavor sonunda Büyük Lunar'a çıkarılır. Hükümdar Dünya'yı ve insanları ayrıntılı biçimde sorgular; Cavor insanların savaşma eğilimini anlatınca Büyük Lunar ve onu dinleyenler büyük bir şaşkınlığa düşer. Selenitler cavoritin kuramını bilmekte ama Ay'da helyum bulunmadığı için onu yapılamaz saymaktadır. Kısa süre sonra Cavor'un mesajları kesilir; Bedford, Selenitlerin Dünya'dan yeni ziyaretçiler gelmesinden korkup Cavor'u susturduğunu düşünür.

Canlandıranlar

Selenitler beyazperdeye romandan bir yıl sonra çıktı. Georges Méliès'in 1902 yapımı Ay'a Seyahat filminde Ay'a giden gökbilimciler, yeraltında yaşayan böceksi Selenitlerle karşılaşır. Bu Selenitler bir darbe yediklerinde duman çıkararak patlar; kahramanlar esir alınıp onların kralının sarayına götürülür. Selenitleri Paris'teki Folies Bergère'in akrobatları oynadı. Kostümler karton ve kanvastan yapıldı; Méliès başların, ayakların ve diz parçalarının ilk örneklerini pişmiş topraktan kendisi yonttu, sonra bunlardan alçı kalıplar alındı. Méliès filmin esin kaynağı olarak Verne'i gösterdi; sinema tarihçisi Georges Sadoul ise filmin Ay'daki maceralarının Wells'ten geldiğini savundu. Bugünkü araştırmacılar bu bağın ne kadar güçlü olduğundan emin değil.

Romanın 1919'daki ilk sessiz film uyarlamasında Büyük Lunar'ı Cecil Morton York oynadı; film bugün kayıptır. 1964 yapımı First Men in the Moon'da Selenitler, tırtıla benzeyen dev "Ay inekleri" ve iri beyinli Büyük Lunar, Ray Harryhausen'ın stop-motion canlandırmasıyla yaratıldı. Selenit modellerini Harryhausen'ın tasarımlarından heykeltıraş Bryan Kneale yaptı; bazı Selenitleri kostüm giyen çocuklar oynadı. BBC Four'un 2010 uyarlamasında Selenitler kahramanları ağlarla yakalayıp yeraltına götürür. Büyük Lunar'ı Philip Jackson, Phi-Oo adlı Seleniti Ian Hallard seslendirdi. The Guardian'ın eleştirmeni Tim Dowling filmi beğenmekle birlikte Selenitleri biraz inandırıcılıktan uzak buldu.

Bu paragraf iki filmin sonunu da anlatır. Senarist Nigel Kneale, 1964 filminde bir ülkenin yakında Ay'a gidip orada Selenit bulamayacağını bildiği için hikâyeye bir çözüm ekledi: Selenitler, Cavor'un Dünya'dan getirdiği soğuk algınlığı virüsüyle yok olur. Kneale bu fikri doğrudan Dünyalar Savaşı'ndan, yani Marslılar'ın sonundan aldığını söyledi. 2010 filminde ise Cavor, Selenitlerin ürettiği cavoriti serbest bırakır ve Ay'ın atmosferi uzaya kaçar; Apollo 11 astronotlarının bulduğu çorak Ay bu felaketin sonucudur.

Karakterin arkasındaki bilim

Ay'ın içi boş mu? Wells'in sünger gibi delik deşik Ay'ı tamamen hayal ürünü değildir. Gerçek Ay'da, eski lav akıntılarının altında oluşmuş ve sonradan tavanı yer yer çökmüş lav tüpleri bulunur. Japonya'nın Kaguya sondası 2008'de Marius Tepeleri bölgesinde bir lav tüpüne açılan olası bir çukur saptadı; NASA'nın Ay Keşif Yörünge Aracı (LRO) 2011'de bu yaklaşık 65 metre genişliğindeki çukuru ve 36 metre kadar aşağıdaki tabanını görüntüledi. Huzur Denizi'ndeki başka bir çukur ise Apollo 11'in iniş yerinden yaklaşık 400 kilometre uzaktadır ve bilinen en derin Ay çukurudur. Trento Üniversitesi'nden Leonardo Carrer ve Lorenzo Bruzzone'nin yönettiği ekip, 2024'te LRO'nun radar verilerini inceleyerek bu çukurun tabanından en az onlarca metre uzanan bir mağara koridoru bulunduğunu gösterdi. Bu, varlığı kanıtlanan ilk Ay mağarasıydı. GRAIL sondasının kütleçekim ölçümleri ise genişliği bir kilometreyi aşan lav tüplerinin varlığına işaret ediyor.

Bilim insanları bu mağaraları, Selenitlerin neden yeraltında yaşadığını açıklayan nedenlerle, gelecekteki Ay üsleri için aday görüyor: yüzeyde sıcaklık 120 °C ile -171 °C arasında değişirken kalın kaya örtüsü bu dalgalanmayı yumuşatır, kozmik ışınlara, Güneş ışınımına ve mikrometeorlara karşı doğal bir kalkan oluşturur. Wells, krater sandığımız yapıların yapay giriş ağızları olduğunu yazmıştı; bugün Ay kraterlerinin çoğunun gök cisimlerinin çarpmasıyla oluştuğunu biliyoruz.

Ay'da hava ve yaşam: Wells'in Ay'ında gece donup gündüz buharlaşan ince bir atmosfer vardır. Gerçek Ay'ın atmosferi yalnızca son derece seyrek bir dış atmosferden (ekzosfer) ibarettir; toplam kütlesi 10 tondan azdır ve yüzeydeki basıncı, Dünya'daki deniz seviyesi basıncının katrilyonda üçü kadardır. 19. yüzyılın sonunda Ay'ın cansız olduğu artık açıktı; Wells gibi yazarlar Ay'daki yaşamı inandırıcı kılmak için onu yüzeyin altına yerleştirdi. Gerçek arayış da yapıldı: Apollo 11, 12 ve 14 astronotları dönüşte, Ay'dan olası bir mikrop taşınmasına karşı karantinaya alındı. Bu zorunluluk Apollo 15'ten itibaren kaldırıldı.

Ay'da dev böcekler: Yeryüzünde insan boyunda bir böcek olamaz; bir canlı büyüdükçe hacmi ve ağırlığı, onu taşıyan yapıların kesitinden çok daha hızlı artar. Bu kare-küp yasası, dev canavarların neden gerçekçi olmadığını açıklar. Ay'ın çekimi Dünya'nınkinin altıda biri olduğu için aynı beden orada çok daha hafif olurdu; Wells'in iri Selenitleri ve hantal ay danaları bu açıdan Ay'a Dünya'dan daha uygun canlılardır.

Kültürdeki etkisi

Ay'da canlı hayal etme geleneği eskidir. Samsatlı Lukianos'un 2. yüzyılda yazdığı Gerçek Bir Hikâye'de Ay'da üç başlı at-akbabalar yaşar, Kepler'in Somnium'unda ise Ay'ın iki yüzünde farklı canlılar vardır. Selenitler bu geleneği bilimkurgu çağına taşıdı ve "yeraltındaki uzaylı toplum" fikrini kalıcı kıldı. Alan Moore ile Kevin O'Neill'ın The League of Extraordinary Gentlemen çizgi romanının üçüncü cildinde Selenitler, çıplak Ay Amazonlarının düşmanı olarak yer alır. The Martian War romanında Marslıların köleleştirip yiyecek olarak kullandığı, kanalları ve istila filosunu yapmak zorunda bıraktığı bir halktır. Méliès'in Ay'a Seyahat'ındaki Selenitler ise sinemanın ilk uzaylıları arasında anılır.