Nessus kimdir? Halka Dünya'nın iki başlı Kuklacı uzaylısı

Nessus kimdir? Nessus, Larry Niven'ın Bilinen Uzay (Known Space) evreninde yaşayan Pierson'ın Kuklacıları (Pierson's Puppeteers) türünden bir uzaylıdır. Üç bacaklı, iki başlı, otçul ve son derece ürkek bir türün, kendi halkının ölçülerine göre "deli" sayılan bir üyesidir; çünkü aklı başında hiçbir Kuklacı evinin güvenliğinden ayrılıp yabancı türlerle uğraşmaz. Nessus, Halka Dünya (Ringworld, 1970) romanında Louis Wu, Kzin Hayvanlarla Konuşan ve Teela Brown'dan oluşan keşif ekibini toplayan, yolculuğun perde arkasındaki aklıdır. Korkaklığı, kurnazlığı ve halkının sırlarını taşıması onu Niven'ın en akılda kalan uzaylılarından biri yapar.

Hangi eserlerde geçer?

Nessus ilk kez "The Soft Weapon" (Yumuşak Silah) öyküsünde, If dergisinin Şubat 1967 sayısında göründü. Öykü daha sonra Neutron Star (1968) ve Playgrounds of the Mind (1991) derlemelerine alındı. Bu öyküde Nessus, Bilinen Uzay'ın gizemli tüccar türü Outsider'larla yaptığı bir diplomatik görüşmeden dönmektedir; bir insan çiftin yönettiği yolcu gemisinde, eski bir uygarlıktan kalma, içinde zamanın durduğu bir "durağanlık kutusu" taşır. Gemi Kzin korsanlarının kurduğu bir tuzağa düşer ve Nessus'un ürkekliği ile kurnazlığı ilk kez sınanır.

Karakterin asıl büyük rolü Halka Dünya'dadır. Niven sonra Edward M. Lerner ile birlikte beş kitaplık "Worlds" dizisini yazdı: Fleet of Worlds (2007), Juggler of Worlds (2008), Destroyer of Worlds (2009), Betrayer of Worlds (2010) ve Fate of Worlds: Return from the Ringworld (2012). Dizi Halka Dünya'dan yaklaşık iki yüz yıl önce başlar ve Halka Dünya romanlarının sonrasına kadar uzanır; Nessus bu kitapların merkezindeki karakterlerden biridir. Juggler of Worlds, "The Soft Weapon" olaylarını bu kez Nessus'un gözünden yeniden anlatır.

Kuklacılar türü ise Nessus'tan önce sahneye çıktı: Niven'ın 1966'da yayımlanan ve 1967'de Hugo ödülü alan "Neutron Star" öyküsü, hem Kuklacıların hem de onların neredeyse yok edilemez gemi gövdelerinin ilk göründüğü eserdir.

Bir Kuklacı nasıl bir canlıdır?

Niven Kuklacıları ayrıntılı bir biyolojiyle çizer. İki ön ve bir arka bacakları toynakla biter. İnsan gövdesinin yerine yılanı andıran iki ince boyun ve baş taşırlar; her başta tek göz ve parmak gibi çıkıntılarla çevrili dudaklar bulunur. Ağızlarını insanların ellerini kullandığı gibi kullanırlar. Beyin başlarda değil, iki boynun çıktığı, yeleyle örtülü kamburun altında, iyi korunan bir boşluktadır. Kendi dilleri karmaşık bir orkestra müziği gibi duyulur, ama insan dilini de kusursuz konuşabilirler. İki başlarını birbirine çevirip kendilerine bakmaları, Niven'a göre bir Kuklacının gülmeye en yakın davranışıdır.

"Pierson'ın" sıfatı, türle ilk teması kuran insandan gelir. Niven'ın anlatımına göre Pierson, uzaylının başı ve boynunu o dönemde yeniden popüler olan bir eski televizyon programındaki el kuklası deniz yılanına benzetmiş ve onlara "kuklacı" demiştir. Kuklacılar insanlarla iş yaparken Yunan mitolojisinden adlar seçer; Nessus da mitolojideki bir kentaurun adıdır. Kendi gerçek adları insanların telaffuz edemeyeceği kadar karmaşıktır; türlerine kendi dillerinde verdikleri ad ise "Vatandaşlar" diye çevrilir.

Kuklacıları tanımlayan asıl özellik korkaklıklarıdır. Sürü hayvanı oldukları için tehlike karşısında sırtlarını dönmek ve arka ayaklarıyla tekme atmak içgüdüleridir; çok korktuklarında bacaklarını ve başlarını gövdelerinin altına alıp bir top gibi kıvrılırlar. Yaptıkları odalarda ve gemilerde keskin köşe yoktur. Siyasette de bu tutum belirleyicidir: Liderlerine "Hindmost" (en arkadaki) denir, çünkü en önemli Kuklacı, öteki herkesin arkasında korunan kişidir. Öte yandan teknolojileri insanlığınkinden yüzyıllar, belki binyıllar ileridedir ve General Products adlı ticaret imparatorlukları Bilinen Uzay'ın tamamında iş yapar.

Hikâyedeki yeri

Nessus, kendi türünün ölçülerine göre akıl hastasıdır. Kuklacıların ancak "delileri" yabancılarla iş yapmaya, ticaret elçisi olmaya cesaret eder. Nessus'ta insanlarda manik-depresif bozukluk diye tanımlanacak dönemler görülür: kimi zaman cüretkâr, kimi zaman çöküntü içindedir. Halka Dünya'daki olaylar sırasında üç yüz yaşını aşmıştır. İnsanlarla geçirdiği uzun yıllar onu, insan çıkarlarını kendi türününkilerle eşit tutmaya yanaşan ender Kuklacılardan biri yapmıştır.

Halka Dünya'da ekibi kuran odur. Louis Wu'nun ışınlanma kabinini bir otel odasına yönlendirerek ona ulaşır, Kzin diplomat Hayvanlarla Konuşan'ı ve şansıyla öne çıkan genç Teela Brown'ı da ekibe katar. Kuklacıların ana gezegeninde ekibe görev anlatılır: Kuklacıların göç yolunun yakınındaki dev halkanın bir tehdit olup olmadığını öğrenmek. Nessus yol boyunca hem ekibin bir üyesi hem de kendi halkının gözü kulağıdır. Bedenine yerleştirilmiş, beynin haz merkezini uzaktan uyaran "tasp" adlı bir cihaz taşır; bu cihazla karşısındakileri fark ettirmeden koşullandırabilir.

Sırlar ve sonrası

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Yolculuk sürerken Nessus, Kuklacıların bazı sırlarını açık eder. Kuklacılar Kzinleri tehlikeli bulmuş, onları ortadan kaldırmayı bile araştırmış, sonunda insanlarla Kzinler arasındaki savaşların Kzinlerin aleyhine sonuçlanmasını sağlayarak bu türü daha temkinli hale getirmeye çalışmıştır. İnsanlara da dokunmuşlardır: Dünya'daki doğum piyangolarını yönlendirerek "şanslı" insanlar yetiştirmeyi denemişlerdir ve Teela Brown bu deneyin ürünüdür. Hayvanlarla Konuşan'ın öfkesi Nessus'u ekipten ayrılmaya ve onları güvenli bir uzaklıktan izlemeye zorlar. Nessus daha sonra halkada karşılaştıkları, eski bir gemi mürettebatından Prill adlı kadını tasp ile koşullandırarak ekibe katılmaya ikna eder.

Worlds dizisi Nessus'un geçmişini derinleştirir. Betrayer of Worlds'te Nessus, Halka Dünya'dan yaklaşık 70 yıl önce genç Louis Wu'yu bir göreve çeker ve görevin sonunda Louis'nin onayıyla bu maceraya dair belleğini değiştirir. Bu yüzden Louis, Halka Dünya'da Nessus'la ilk kez karşılaştığını sanır.

Canlandıranlar

Nessus sinemada ya da televizyonda hiç canlandırılmadı. Halka Dünya'yı ekrana taşıma girişimleri (2004 ve 2013'te Sci-Fi Channel/Syfy için planlanan mini diziler, 2017'de Amazon'un açıkladığı dizi projesi) sonuçsuz kaldı. Karakter yalnız 2014-2015'te yayımlanan iki ciltlik Ringworld çizgi roman uyarlamasında görsel olarak yer aldı.

Karakterin arkasındaki bilim

Gelgit kuvveti ve ayı olmayan gezegen. Kuklacıların ilk göründüğü "Neutron Star" öyküsü, bir pilotun bir nötron yıldızına çok yakından geçişini anlatır. Öykü, nötron yıldızlarının varlığı henüz geniş çevrelerce bilinmezken yazıldığı için dikkat çeker. Pilot, Kuklacıların yok edilemez gemi gövdesinin içinde bile gemiyi ve kendi bedenini iki ayrı yörüngeye çekmeye çalışan bir kuvvetle karşılaşır: gelgit kuvveti. Bu kuvvet, çekimin bir cismin yakın ve uzak uçlarında farklı olmasından doğar. Öykünün düğümü, gelgit kuvvetini hesaba katmayan Kuklacıların ana gezegeninin bir ayı olmadığının bu sayede ortaya çıkmasıdır. Nötron yıldızlarının gerçek fiziği Nötron yıldızları ve pulsarlar sayfamızda.

Gezegenlerden bir filo. Kuklacılar ana gezegenlerini ve tarım gezegenlerini, eşit aralıklarla dizilip ortak bir merkez çevresinde dönen bir düzene sokmuşlardır. Bu düzenin gerçek bir karşılığı var: W. B. Klemperer 1962'de, bir düzgün çokgenin köşelerine yerleştirilen cisimlerin ortak bir merkez çevresinde dönebileceği "rozet" düzenlerini tanımladı. Niven kitaplarında adı "Kemplerer rozeti" diye yanlış yazdı ve bu yazım hatası yaygınlaştı. Klemperer'in kendi analizi de dahil olmak üzere yapılan hesaplar ve benzetimler, bu düzenlerin kararsız olduğunu gösterir: Cisimlerden biri yerinden azıcık kaydığında simetri bozulur ve sapma büyüyerek sistemi dağıtır. Kitaplardaki gezegenlerin yerinde dev motorlarla da tutulması bu yüzden yerinde bir ayrıntıdır.

Galaksinin merkezinden kaçış. Halka Dünya'da Kuklacılar, Samanyolu'nun merkezinde başlayan ve ölümcül ışınımı yaklaşık 20 bin yıl sonra kendilerine ulaşacak bir patlamadan kaçmaktadır; bu patlama Niven'ın Kasım 1966 tarihli "At the Core" öyküsünde keşfedilir. Gerçek Samanyolu'nun merkezinde Sagittarius A* adlı süper kütleli bir kara delik bulunur. NASA'nın Fermi Gama Işını Uzay Teleskobu verileriyle 2010'da, galaksinin merkezinden kuzeye ve güneye doğru 25'er bin ışık yılı uzanan iki dev gama ışını kabarcığı keşfedildi. Uçtan uca 50 bin ışık yılı tutan bu yapı, büyük ve görece hızlı bir enerji salınımının izi olarak yorumlanıyor; NASA'ya göre kaynağı merkezdeki kara deliğin geçmişteki bir parçacık jeti ya da birkaç milyon yıl önceki güçlü bir yıldız oluşumu patlaması olabilir. Ancak NASA'nın belirttiği gibi bugün Samanyolu'nun kara deliğinde böyle bir jet görülmüyor. Kuklacıların korkusu kurgudur, ama galaksi merkezinin geçmişte çok daha hareketli olduğu gerçektir.

Kültürdeki etkisi

Kuklacılar, Wayne Barlowe'un bilimkurgu uzaylılarını resimleyen Barlowe's Guide to Extraterrestrials kitabında yer alan türlerden biri oldu. Çizgi romanlarda da göründüler: Niven'ın yazdığı Green Lantern: Ganthet's Tale'in kapağındaki Yeşil Fenerlerden biri bir Kuklacıdır; Marvel'ın Uncanny X-Men dergisinin 125. sayısında da bir Kuklacı bir karede görünür. Niven'ın ortak yazarlarla kaleme aldığı Fallen Angels romanında bir bilimkurgu hayranı, gerçek boyutlu bir Kuklacı iskeleti maketine sahiptir.

Nessus'u ilginç kılan, bir uzaylıyı insandan daha üstün ama insandan çok daha korkak olarak çizmesidir. Teknolojide herkesten ileride olan bir türün, yalnız kendi güvenliğini düşünerek başka türlerin tarihine sessizce yön vermesi, Bilinen Uzay'ın en çok tartışılan fikirlerinden birine dönüştü. Niven kurgusunu okurların üzerinde serbestçe düşünüp tartışabileceği bir "oyun alanı" olarak tanımlar; Kuklacıların gerçek niyetleri de bu tartışmaların en sevilen konularındandır.