Dors Venabili kimdir? Hari Seldon'ın koruyucusu ve eşi

Dors Venabili kimdir? Dors Venabili, Isaac Asimov'un Vakıf serisinin öncül romanlarında Streeling Üniversitesi'nde tarih profesörü olarak tanıtılan, Hari Seldon'ı Trantor'daki kaçış günlerinde koruyan ve sonradan onun karısı olan kadındır. Hikâyeye genç matematikçi Seldon'ın psikotarih fikriyle imparatorluğun dikkatini çektiği günlerde girer. Seldon'ın yanından ayrılmaz; hem yoldaşı hem koruyucusudur.

Hangi eserlerde geçer?

Dors iki romanda yer alır. İlki, Doubleday'in Kasım 1988'de yayımladığı 403 sayfalık Vakıf Kurulurken'dir (Prelude to Foundation); kitap Locus Ödülü'ne aday gösterildi. İkincisi, Asimov'un ölümünden sonra 1993'te Doubleday tarafından yayımlanan 417 sayfalık Vakıf İleri'dir (Forward the Foundation); kitap New York Times'ın çoksatanlar listesine girdi. Vakıf İleri, Vakıf Kurulurken'den sekiz yıl sonra başlar ve I. Cleon'un hüküm sürdüğü dönemin son yıllarında geçer. Dors, Asimov'un serisinde kronolojik olarak erken, yayın tarihi olarak geç gelen karakterlerden biridir: Seldon henüz Vakıf'ı kurmamış, psikotarih de kuramdan öteye geçmemiştir. Kitapların seri içindeki yeri için Vakıf serisi okuma sırası sayfasına bakılabilir.

Hikâyedeki yeri

Vakıf Kurulurken, 12.020 Galaktik Çağ'da, imparator I. Cleon'un döneminde geçer. Seldon, psikotarihin kuramsal olarak mümkün olduğunu anlatan bir bildiri sunar ve bu, imparatorluğun dikkatini çeker. İmparator bilgiyi kendi çıkarına kullanmak ister; Seldon da gazeteci Chetter Hummin'in yardımıyla kaçmak zorunda kalır. Hummin onu önce Streeling Üniversitesi'nde barındırır ve Dors Venabili'yle tanıştırır; üniversitede kıl payı kurtuldukları olaylar yaşanır.

Dors, Seldon'la birlikte Trantor'un farklı sektörlerini dolaşır. Mycogen, dış dünyaya kapalı bir sektördür; orada Sunmaster Fourteen onları ağırlar, ancak Seldon izinsiz biçimde Sacratorium tapınağına girmeye kalkınca idam tehlikesiyle karşılaşır. Dahl'da Seldon, Raych adlı bir sokak çocuğuyla tanışır ve onu evlat edinir; Raych'in hikâyesini ayrı Raych Seldon maddesinde okuyabilirsiniz. Dahl'da yaşlı bir kadından Dünya'nın geçmişine dair ipuçları da alırlar. Billibotton ve Wye'da hikâye hızlanır: Grup kaçırılır ve Wye'ın belediye başkanı Rashelle'in yanına götürülür; Rashelle imparatorluğu devirmeyi planlıyordur. Darbe girişimi başarısızlığa uğrar, çünkü Demerzel güçlerini etkisiz hâle getirir. Seldon'a da Trantor'u psikotarihin bir deneme alanı olarak kullanma fırsatı doğar.

Dors'un gerçek kimliği ve sonu

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Vakıf Kurulurken'in sonunda Hummin'in aslında Eto Demerzel adıyla da bilinen R. Daneel Olivaw olduğu, bir insansı robot olduğu ve psikotarihin gelişmesini insanlığı daha iyi koruyabilmek için istediği anlaşılır. Dors'u Seldon'ı korumakla görevlendiren de odur.

Dors'un kendisinin de bir robot olduğu ise Vakıf İleri'de ortaya çıkar. Seldon, Demerzel'in istifasının ardından Birinci Bakan olur; arkasından bir darbe gelir, imparator öldürülür ve askerî bir cunta "felaket bir on yıl" boyunca yönetime el koyar. Bu karmaşada Dors, Seldon'ın karısı ve koruyucusu olarak yaşar. Electro-Clarifier adlı bir aygıtın aslında onu öldürdüğünü fark eder, çünkü aygıt yalnızca robotların pozitronik beyinlerine zarar verir. Dors, Seldon'ın ekibinden hırslı bir kişinin kurduğu bir iç tertip sonucu yok edilir. Seldon için onun robot olması önemli değildir. Bu, Seldon'ın kitaptaki büyük kayıplarından biridir; kitapta ayrıca Yugo Amaryl iş yükünden tükenip ölür, Raych ise bir isyan sırasında yaşamını yitirir.

Robot ve Vakıf dizilerinin birleştiği nokta, Vakıf ve Dünya'da netleşir: Daneel'in Elijah Baley'in zamanından beri insanlığı babacan bir tutumla yönlendirdiği, psikotarihin doğuşunun ve Gaia'nın ortaya çıkışının onun yüzyıllar süren etkisinin ürünü olduğu anlaşılır. Baley ile Daneel'in tanışmasını Çelik Mağaralar anlatır. Bu bilgiyle bakınca Dors'un Seldon'ın yanına konması, Daneel'in uzun soluklu planının bir parçası olarak okunabilir; bu bir yorumdur, ama Hummin'in psikotarihi koruma amacıyla örtüşür.

Canlandıranlar

Doğrulayabildiğim kadarıyla Dors Venabili'yi canlandıran bir oyuncu yok. 2021'de yayına giren Apple TV+ dizisi Vakıf (Foundation), kitaplardaki Seldon'ın karısı Dors'u kadrodan çıkarır; yerine Yanna Seldon adlı ayrı bir karakter koyar. Yani ekran uyarlamasında Dors'un robot gerçeği, korumacı yoldaşlığı ve Daneel ile bağı yer almaz. Bu karakteri tanımak isteyen okurun tek kaynağı kitaplardır.

Psikotarih ve tarihçi Dors

Dors'un mesleği de hikâyenin temasıyla örtüşür. Psikotarih, istatistik ve sosyal bilimleri kullanarak büyük insan kitlelerinin uzun vadeli davranışını öngörmeyi amaçlayan kurgusal bir matematik alanıdır; tek tek bireyler öngörülemez kalır. Hammaddesi ise geçmiştir. Seldon psikotarihle imparatorluğun yakın bir çöküşe gittiğini hesaplar ve bilgiyi korumak için Vakıf'ı kurar. Gerçek dünyada buna en yakın akademik girişim, tarihsel olguları matematiksel modellerle inceleyen cliodynamics'tir. Bir matematikçinin yanında bir tarihçinin yürümesi, bu yüzden anlamlı bir ikilidir; bu, kitabın açıkça söylediği değil, okurun kurabileceği bir okumadır.

Karakterin arkasındaki bilim: robotlar, yasalar ve pozitronik beyin

Dors'un robot olması, Vakıf'ı Asimov'un Robot dizisine bağlayan halkalardan biridir. Pozitronik beyin, Asimov'un kurmaca robotlarının düşünme düzeneğine verdiği addır; gerçek bir teknoloji değildir. Bu robotların davranışı ise Asimov'un en ünlü kuralları olan Üç Robot Yasası'yla çerçevelenir. Yasalar ilk kez 1942'de "Runaround" öyküsünde üçü birden sayıldı; öykü 1950'de Ben, Robot derlemesine girdi. Birinci Yasa'ya göre robot bir insana zarar veremez ve eylemsizlikle zarar görmesine izin veremez; ikinci yasa insan emirlerine uymayı, üçüncüsü robotun kendini korumasını ister. Daha sonraki romanlarda Asimov bir Sıfırıncı Yasa ekledi: robot insanlığa zarar veremez. Robotlar ve İmparatorluk bu dönüşümü anlatır.

Seldon'ı korumak üzere seçilmiş bir robotun hareketlerini Birinci Yasa'nın uzantısı gibi okumak mümkündür; bu, kitabın açıkça söylediği değil, okurun kurabileceği bir bağdır. Gerçek robotikte ise bu yasaların uygulanması tartışmalıdır. Filozof Nick Bostrom, doğal dilin belirsiz olduğuna, "zarar" gibi terimlerin tanımlanmasının zor olduğuna dikkat çeker; Roger Clarke ise Asimov'un kendi öykülerinin, basit kurallarla robot davranışını güvenceye almanın mümkün olmadığını gösterdiğini belirtir. Bugünün yapay zekâ güvenliği tartışmaları da aynı soruyla uğraşır: bir sisteme ne istediğimizi hatasız nasıl tarif ederiz?

Robot karakterlerin psikolojisini Susan Calvin sayfasında Asimov'un robot psikoloğu üzerinden de izlemek mümkündür.

Kültürdeki etkisi

Dors, Asimov'un Vakıf ve Robot dizilerini birbirine bağlayan karakterlerden biri olarak anılır; robot olduğunu öğrenen okur Seldon'ın hikâyesini Robot serisinin ışığında yeniden okur. Yorum olarak şunu da ekleyebiliriz: Dors, bir makinenin sevgisinin ve fedakârlığının insanınkinden ayrı tutulup tutulamayacağı sorusunu hikâyeye taşır. Karakterin ekrana taşınmamış olması, onu daha çok okurların bildiği, kitaba özgü bir figür yapar. Seldon'ın psikotarihle ilgili çalışmalarını ve Dors'la ilişkisinin diğer yüzünü Hari Seldon sayfasında bulabilirsiniz.