Trurl ve Klapaucius kimdir? Lem'in konstrüktör robot ikilisi

Trurl ve Klapaucius kimdir? Trurl ve Klapaucius, Polonyalı yazar Stanisław Lem'in mizahi bilimkurgusunun ikiz kahramanlarıdır: galakside dolaşıp sipariş üzerine ya da kendi merakları doğrultusunda harikulade makineler tasarlayan iki "konstrüktör" robot. İkisi de kendini beğenmiş dahidir, hem yakın dosttur hem de birbirinin rakibi. Öyküleri Lem'in Siberya (Polonyaca Cyberiada) kitabında toplanmıştır. Bu iki karakter, yazarın ciddi felsefi sorularını masalsı bir dille sormasını sağlayan araçtır.

Hangi eserlerde geçerler?

İkili ilk kez 1964'te yayımlanan Bajki robotów (İngilizcede Fables for Robots) kitabında görünür. Bir yıl sonra, 1965'te Wydawnictwo Literackie'nin çıkardığı Cyberiada onları asıl ünlerine taşıdı. Bu kitapta üç masal, yani "Dünya nasıl kurtuldu", "Trurl'un makinesi" ve "Büyük Dayak" konulu öyküler Bajki robotów'dan alınıp yeni kitaba katılmıştır; buna karşılık Cyberiada'daki bir öykü (bir prens ile prenses masalı) üslup olarak ilk koleksiyona daha yakındır ama onda yer almamıştır. Döngünün en eski öyküleri 1964'tedir, son öyküsü ise 1979'da yayımlanmıştır. İngilizceye Michael Kandel'in çevirisiyle 1974'te The Cyberiad adıyla girmiştir.

Lem'in diğer karakterleriyle karıştırmayın: Ijon Tichy Yıldız Güncesi'nde, Pilot Pirx ise Pilot Pirx'in Öyküleri'nde yer alır. Trurl ve Klapaucius ise yalnızca Lem'in robot masallarının dünyasına aittir. Yazarın kendisi için Stanisław Lem sayfasına bakabilirsiniz.

Yazar ve bağlam

Stanisław Lem 12 Eylül 1921'de Lwów'da (bugünkü Ukrayna'nın Lviv kenti) doğdu, 27 Mart 2006'da Krakov'da öldü. Bilimkurgu okurları onu daha çok Solaris (1961) ile tanır; ilk temasın aşılamaz bir yabancılıkla karşılaşması olarak işlendiği o ağır ve düşünceli tondan sonra, Cyberiada Lem'in oyunbaz yüzünü gösterir. Yine de ikisi aynı soruların iki ucudur: zekâ nedir, insan olmayan bir zihinle nasıl anlaşılır, bilgi ve yaratma gücü ahlaki sorumluluk doğurur mu?

Kitabın bir diğer ayırt edici yanı dilidir. Öykülerde bilim terimleri, eski masal kalıpları, şiir ve kelime oyunları iç içedir. Bu yüzden Lem'in çevirmenleri için de bir sınav olmuştur: Cyberiada'nın yeni sözcüklerle ve şiirle dolu metni, çeviride yaratıcılık gerektirir.

Hikâyedeki yerleri

Öykülerin dünyasında neredeyse herkes makinedir; bu dünya, krallar, şövalyeler, bilginler ve ejderhaların yaşadığı ortaçağ benzeri bir masal evreni biçiminde kurulmuştur. Trurl atılgan ve yenilikçi olandır: projeleri çoğu zaman büyük ya da küçük bir felaketle biter. Klapaucius ise temkinli, kuşkucu olandır; Trurl'un fikirlerini caydırmaya çalışır ve sonuçlarını toparlar. İkisi de "Daimi Her Şeye Kadirlik Diploması" sahibidir ve Umptor'lu Cerebron'un öğrencisidirler. Güçleri, yıldızların yerini değiştirecek kadar ileridir.

Genellikle yaptıkları işin karşılığını isterler, ama baskı altındaki uygarlıklara yardım etmeyi tercih ederler. Öyküler bu yüzden çoğu zaman bir siparişle ya da bir yarışla başlar, mühendisliğin beklenmedik bir sonucuyla devam eder ve ahlaki bir düşünceyle kapanır. İkilinin hem en yakın dost hem de rakip olması, öykülerin ritmini belirleyen dengedir: biri atılır, öteki frenler. Masalların konuları arasında rastlantısallık, insan bedeninin kusurları, yapay yaşam ve baskıcı yöneticilerin eleştirisi vardır.

Bilinen örneklerden biri "Yedinci Sefer"dir (The Seventh Sally). Bu öyküde Trurl, sürgündeki bir zorba için içinde küçük, mekanik bir krallık yaratır. Öykünün ayrıntılarına burada girmiyoruz; kısaca, yapay varlıklara iyilik yapmanın ve onlara hükmetmenin ne anlama geldiğini sorar. Bir başka tanınmış figür, Trurl'un yaptığı şair makine Elektrybałt'tır; bu makine Varşova'daki Kopernik Bilim Merkezi'nde sergilenmektedir.

Canlandıranlar ve uyarlamalar

Bu iki karakteri canlandıran bilinen bir film ya da dizi oyuncusu yoktur; uyarlamalar sahne ve çizgi film alanında kalmıştır. Krzysztof Meyer Cyberiada'dan bir opera çıkarmıştır; Kaynaklarda bu operanın yılı için farklı tarihler geçtiğinden burada tarih vermiyoruz. Jerzy Zitzman'ın yönettiği, yaklaşık 8 dakikalık animasyon filmi Maszyna Trurla 1975'te yapılmıştır. 2011'de Google, Lem'in anısına Daniel Mróz'un çizimlerinden esinlenen, etkileşimli bir animasyon ve mini oyun içeren bir Doodle yayımlamıştır.

Karakterin arkasındaki bilim

Kitabın adı, "sibernetik" sözcüğüyle oynar. Sibernetik terimini Norbert Wiener 1948'de yayımladığı Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine kitabıyla ortaya attı. Sözcük, Antik Yunanca'da "dümenci" anlamındaki kybernḗtēs'ten gelir; temel fikir, bir eylemin sonucunun sonraki eylemin girdisi olduğu geri besleme döngüleridir. Bir geminin dümencisinin rotayı sürekli düzeltmesi bunun klasik örneğidir. Lem sibernetikle yakından ilgilenmiş, 1964 tarihli Summa Technologiae kitabında sanal gerçeklik ve yapay zekâ gibi o dönem için salt kurgu sayılan teknolojilerin felsefi sonuçlarını tartışmıştır.

Trurl ve Klapaucius'un öyküleri bu düşüncelerin mizahi bir laboratuvarıdır. Makineler bu dünyada hem yapıdır hem düşünen varlık; bir mühendisin yarattığı şeyin acı çekip çekemeyeceği sorusu, "Yedinci Sefer"in kalbindedir. Bu öykü, bugün simülasyon ve yapay etmenler üzerine yapılan etik tartışmaların habercisi olarak okunabilir; bir bilgisayar modelindeki "varlıkların" ne zaman yalnızca hesap sayılacağı, hâlâ açık bir felsefi sorudur. Ancak Lem'in amacı kehanet değil, hikâye yoluyla düşünmektir; öyküleri teknolojik öngörü olarak değil, masal kılığında felsefe olarak ele almak daha doğrudur.

Nereden başlanır?

İlk kez okuyacaksanız Siberya'nın tamamı Trurl ve Klapaucius'la tanışmak için en iyi yoldur; öyküler bağımsız okunabilir, yani sırayla gitmek zorunda değilsiniz. Hızlıca bir fikir edinmek isterseniz önce "Yedinci Sefer"e ve Elektrybałt öyküsüne bakabilirsiniz. Daha ayrıntılı bir okuma yolu için Siberya kitap sayfası öykülerin özetlerini ve arkasındaki bilimi anlatır.

Kültürdeki etkisi

En somut etki video oyunlarında görülür. Şehir kurma oyunu SimCity'nin tasarımcısı Will Wright'ın "Yedinci Sefer"i okumasından esinlendiği aktarılır; Wright oyunu 1985'ten itibaren geliştirmiş, oyun 1989'da Maxis'ten çıkmıştır. Kitap ayrıca Ursula K. Le Guin ve Kurt Vonnegut gibi yazarlarca övülmüştür; eleştirmen Leslie Fiedler de kitabı hem çok eğlenceli hem derinden rahatsız edici bulduğunu söylemiştir. Bu ikili his, Cyberiada'nın kalıcı etkisinin sırrıdır: gülerek okunan bir masal, bittiğinde okuru ciddi sorularla baş başa bırakır. Daha geniş bağlamda Trurl ve Klapaucius, bilimkurguda 'deli mucit' ve 'akıllı makine' imgelerinin masalsı ama zeki bir yorumu olarak anılır.

Çevirinin payı da büyüktür. Michael Kandel'in sözcük oyunları ve uydurma kelimelerle dolu çevirisi Lem'in kendisinin de örnek gösterdiği bir çeviri olmuştur; Lem'in eski ajanı Franz Rottensteiner, Kandel'in çevirilerinin Lem'in İngilizce konuşulan dünyadaki başarısında büyük pay sahibi olduğunu söylemiştir. Lem'in daha karanlık, ciddi tonlu eserlerini merak edenler için Solaris iyi bir ikinci adımdır; Trurl ve Klapaucius ise aynı yazarın gülen yüzünü gösterir.