Hari Seldon kimdir? Vakıf serisinin psikotarih dâhisi

Hari Seldon kimdir? Hari Seldon, Isaac Asimov'un Vakıf serisinin merkezindeki matematikçidir. Kurgusal bir bilim dalı olan psikotarihi geliştirir: çok büyük insan topluluklarının gelecekteki davranışını istatistikle öngören bir yöntem. Bu yöntemle Galaktik İmparatorluk'un çöküşünü önceden gören Seldon, çöküşü durduramayacağını bilir; ama ardından gelecek karanlık çağı otuz bin yıldan bin yıla indirmek için ayrıntılı bir plan kurar. Bu plan "Seldon Planı", planı taşıyacak topluluk ise Vakıf'tır.

Hangi eserlerde geçer?

Seldon'ın dünyası ilk kez Mayıs 1942'de Astounding Science Fiction dergisinde çıkan "Foundation" adlı hikâyeyle okura ulaştı. Asimov fikri derginin editörü John W. Campbell ile birlikte geliştirdi; esin kaynağı Edward Gibbon'un Roma İmparatorluğu'nun Gerileyişi ve Çöküşü adlı tarih çalışmasıydı. Dergi hikâyeleri sonradan Gnome Press tarafından üç kitapta toplandı:

• Vakıf (Foundation, 1951)
• Vakıf ve İmparatorluk (Foundation and Empire, 1952)
• İkinci Vakıf (Second Foundation, 1953)

Asimov, onlarca yıl sonra seriye iki devam (Foundation's Edge, 1982; Foundation and Earth, 1986) ve iki öncül roman ekledi. Seldon'ın gençliğini ve psikotarihi nasıl kurduğunu anlatan bu öncüller, Prelude to Foundation (1988) ile Forward the Foundation (1993) kitaplarıdır. 1997-1999 arasında Gregory Benford, Greg Bear ve David Brin, Asimov'un evreninde geçen üç roman daha yazdı. Serinin okuma sırası için Vakıf serisi okuma sırası sayfasına bakabilirsiniz.

Hikâyedeki yeri

Öncül romanlara göre Seldon, serinin kendi takviminde Galaktik Dönem'in 11.988. yılında Helicon gezegeninde doğar, küçük yaşta matematikte olağanüstü bir yetenek gösterir ve Helicon Üniversitesi'nde okur. Ardından İmparatorluğun başkenti Trantor'a gelir, psikotarihi işler hâle getirmek için yıllarca uğraşır ve bir dönem İmparator I. Cleon'un başbakanlığını da üstlenir.

Asıl üçlemede ise Seldon'ın rolü alışılmadıktır: ilk beş kitapta yalnızca bir kez canlı olarak sahneye çıkar. Sonraki yüzyıllarda Vakıf'ın yaşadığı her büyük dönemeçte, bu bunalımlar önceden hesaplanmış olduğu için, Seldon'ın yıllar önce kaydettiği mesajlar açılır ve yaşayanlara ne olduğunu açıklar. Bu kritik anlara "Seldon bunalımları" denir. Ölümünden çok sonra bile hikâyeye yön veren, tarihî bir figür gibi anılan bir kahramandır.

Planın taşıyıcısı, Galaksi'nin bir ucundaki Terminus gezegenine kurulan Vakıf'tır. Planın denklemleri ise Prime Radiant adlı bir cihazda saklanır; ardılları bu denklemleri yüzyıllar boyunca renk kodlu eklerle genişletir. Seriye gerilimi veren de planın sınırlarıdır: psikotarih, öngörülemeyen tek bir bireyin ortaya çıkmasını hesaba katamaz. Bu zaafın serideki adı Katır'dır (The Mule).

Seldon bu tür sürprizleri de düşünmüştür. Fizik bilimlerinde güçlü olan ilk Vakıf'ın yanında, yerini bilerek belirsiz bıraktığı ikinci bir topluluk kurar: zihin bilimlerinde ve psikotarihte uzmanlaşmış, gizlilik içinde çalışan İkinci Vakıf. Bu topluluğun görevi, planı beklenmedik tehditlere karşı korumak ve gerektiğinde düzeltmektir. Serinin üçüncü kitabı adını bu gizli örgütten alır; kitabı oluşturan iki uzun öykü 1948-1950 arasında yine Astounding'de yayımlanmıştı.

Psikotarih nasıl işler?

Asimov, psikotarihi iki temel varsayıma dayandırır. Birincisi, öngörülen topluluk istatistiğin işleyebileceği kadar kalabalık olmalıdır; Galaksi'deki trilyonlarca insan bu koşulu sağlar. İkincisi, topluluk kendisinin incelendiğini bilmemelidir; bilirse tepkisi değişir ve hesap bozulur.

Fikrin arkasında fizikteki gazların kinetik kuramı vardır. Bir kaptaki tek bir gaz molekülünün nereye gideceğini kestirmek imkânsızdır, ama milyarlarca molekülün birlikte oluşturduğu basınç ve sıcaklık kesin yasalarla hesaplanır. Asimov aynı mantığı insanlara uygular: tek bir insanın ne yapacağı bilinemez, ama çok büyük kalabalıklar istatistiksel düzenlilik gösterir.

Karakterin arkasındaki bilim: gerçek dünyada bir psikotarih var mı?

Psikotarih kurgudur, ama sorduğu soru gerçektir: tarih matematikle incelenebilir mi? Bu sorunun bugünkü en bilinen karşılığı kliodinamiktir. Adını tarih esini Klio ile değişimi inceleyen dinamik sözcüğünden alan bu alan, 2003'te ekolog ve matematikçi Peter Turchin tarafından adlandırıldı. Kliodinamik; ekonomik tarih, kültürel evrim ve makrosoyolojiyi matematiksel modellerle birleştirir, büyük tarih veri tabanları kurarak toplumların yükseliş ve çöküş döngülerine dair sınanabilir kuramlar üretmeye çalışır. Alanın hakemli dergisi Cliodynamics 2010'da yayına başladı; ilk kliodinamik laboratuvarı ise 2015'te İngiltere'deki Hertfordshire Üniversitesi'nde kuruldu. Turchin, geçmiş toplumlara ait verileri sistemli biçimde toplayan Seshat: Küresel Tarih Veri Bankası'nın kurucu yöneticilerinden biridir.

Turchin, Şubat 2010'da Nature dergisine yazdığı bir mektupta, sonraki on yılın ABD ve Batı Avrupa'da artan bir istikrarsızlık dönemi olacağını öngörmüştü. Bu öngörü sık sık Seldon'la karşılaştırılır. Ancak farklar büyüktür: kliodinamik olasılıklar ve eğilimlerle çalışır, Seldon gibi yüzyıllar sonrasının olaylarını takvime bağlamaz. Eleştirmenler de geçmiş toplumların karmaşıklığının ölçülebilir birkaç değişkene indirgenemeyeceğini, tarihte zamandan bağımsız evrensel yasalar bulunmadığını savunuyor.

Bugün büyük veri, yapay zekâ ve tahmine dayalı analiz konuşulurken Seldon'ın adı yine anılıyor. Asimov'un ikinci varsayımı burada şaşırtıcı biçimde güncel: insanlar kendileri hakkında yapılan tahminleri öğrendiğinde davranışlarını değiştirebilir ve tahmin kendi kendini bozabilir.

Canlandıranlar

Vakıf, 1973'te BBC Radio 4'te sekiz bölümlük bir radyo uyarlamasına dönüştü. Seldon'ı ekranda ilk kez canlandıran oyuncu ise Jared Harris oldu. David S. Goyer ile Josh Friedman'ın Apple TV+ için hazırladığı Vakıf (Foundation) dizisi 24 Eylül 2021'de yayına başladı. Lou Llobell'in canlandırdığı Gaal Dornick, dizide Seldon'ın öğrencisi ve hikâyenin öteki merkezi olarak öne çıkarıldı.

Dizi, Seldon'ı kitaplardan farklı yorumluyor: Seldon yalnızca kayıtlı mesajlarla değil, bilincinin dijital bir kopyası olarak da hikâyede kalıyor. Üçüncü sezon 12 Eylül 2025'te sona erdi; Apple aynı ay diziyi dördüncü sezon için yeniledi.

Kültürdeki etkisi

Vakıf üçlemesi 1966'da yalnızca bir kez verilen "Tüm Zamanların En İyi Serisi" Hugo Ödülü'nü kazandı; Asimov bu sonuca kendisi de şaşırdığını söylemişti. Seldon'ın etkisi edebiyatın dışına da taştı. Nobel ödüllü iktisatçı Paul Krugman, gençliğinde Vakıf'ı okuyup psikotarihe en yakın gerçek bilimin iktisat olduğunu düşündüğü için bu alana yöneldiğini anlatır.

Seldon'ın kurduğu Vakıf'ın amacı bilgiyi karanlık çağın ötesine taşımaktı; bu fikir uzay çağında somut bir karşılık da buldu. 6 Şubat 2018'de Falcon Heavy roketinin ilk uçuşunda uzaya gönderilen Tesla Roadster otomobilinde, Arch Mission Foundation'ın hazırladığı ve uzun ömürlü veri saklama için geliştirilen bir 5D optik diske kaydedilmiş Vakıf üçlemesi bulunuyordu.

Seldon, bilimkurgunun en sıra dışı kahramanlarından biri olarak kalıyor: silahla ya da güçle değil, denklemlerle savaşan; sonuçlarını göremeyeceği bir geleceği yüzyıllar önceden kuran bir bilim insanı. Bu yanıyla, uzun vadeli düşünmenin ve bilimin topluma rehberlik etme iddiasının hem gücünü hem de sınırlarını temsil ediyor.