R. Daneel Olivaw kimdir? Asimov'un insan görünümlü robotu

R. Daneel Olivaw kimdir? R. Daneel Olivaw, Isaac Asimov'un yarattığı, dışarıdan bakınca insandan ayırt edilemeyen bir robottur. Adının başındaki "R.", Asimov'un hayal ettiği gelecekte robotların adlarına konan "Robot" kısaltmasıdır. İlk kez 1953'te Çelik Mağaralar (The Caves of Steel) romanında, insan bir dedektifin ortağı olarak ortaya çıkar. Zamanla Asimov'un bütün gelecek tarihinin en uzun yaşayan karakterine dönüşür: Robot romanlarından on binlerce yıl sonrasına, Galaktik İmparatorluk ve Vakıf dönemine kadar hayatta kalır ve Asimov'un Robot ile Vakıf serilerini birbirine bağlayan halka olur.

Hangi eserlerde geçer?

Daneel ilk kez Galaxy Science Fiction dergisinin Ekim-Aralık 1953 sayılarında tefrika edilen Çelik Mağaralar'da göründü; roman 1954'te Doubleday tarafından kitap olarak basıldı. Karakterin yer aldığı başlıca eserler şunlardır (Türkçe adlar İthaki baskılarına göre):

• Çelik Mağaralar (The Caves of Steel, 1954)
• Çıplak Güneş (The Naked Sun, 1957)
• "Mirror Image" (1972): Okurların ısrarı üzerine yazılmış kısa öykü.
• Şafağın Robotları (The Robots of Dawn, 1983)
• Robotlar ve İmparatorluk (Robots and Empire, 1985): Robot ve Vakıf dönemleri arasındaki köprü.
• Vakıf ve Dünya (Foundation and Earth, 1986), Vakıf Kurulurken (Prelude to Foundation, 1988) ve Vakıf İleri (Forward the Foundation, 1993)

Hangi kitabın hangi sırayla okunacağı için Vakıf serisi okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz.

İlk insan görünümlü robot

Çelik Mağaralar, bugünden yaklaşık üç bin yıl sonra geçer. Dünya sekiz milyar insanla aşırı kalabalıktır; insanlar dev metal kubbelerle örtülü, açık havaya hiç çıkmadıkları kentlerde yaşar ve robotlara karşı derin bir önyargı taşır. Buna karşılık Dünya'nın yakınındaki elli kadar "Uzaylı" (Spacer) dünyası zengin, seyrek nüfuslu ve robot emeğine dayalıdır.

Daneel, Uzaylı dünyalarından Aurora'nın robot bilimcileri Roj Nemennuh Sarton ve Han Fastolfe tarafından, Dünya'da yapılmıştır. İnsan biçiminde (Asimov'un deyişiyle "humaniform") üretilen ilk robottur ve yapımcılarından Sarton'ın birebir benzeridir. Asimov'un bütün robotları gibi onun "pozitronik beyni" de Robotiğin Üç Yasası'na bağlıdır: İnsana zarar vermemek, insanın emirlerine uymak ve bunlarla çelişmedikçe kendini korumak. Daneel ayrıca insan davranışını inandırıcı biçimde taklit edebilir, deneyimle öğrenip gelişebilir ve "serebroanaliz" denen bir yetenekle beyin hücrelerinin elektromanyetik alanlarını okuyarak karşısındakinin duygusal durumunu sezebilir.

Hikâyedeki yeri

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Dedektif Baley'nin ortağı: Çelik Mağaralar'da New York polisi Elijah Baley, Uzaylıların Dünya'daki yerleşimi Spacetown'da öldürülen Sarton'ın cinayetini çözmekle görevlendirilir; ortağı da Daneel'dir. Robotlara güvenmeyen Baley önce Daneel'den şüphelenir, onun aslında robot kılığına girmiş Sarton olduğunu ya da Üç Yasa'ya bağlı olmadığını öne sürer; iki kuram da çürüyünce aralarında bir dostluk başlar. Daneel de Baley'yi izleyerek adalet hakkında daha incelikli bir anlayış kazanır: Kötülüğü yok etmektense iyiye dönüştürmenin daha değerli olduğunu öğrenir. İkili, Çıplak Güneş'te Solaria'da, Şafağın Robotları'nda Aurora'da birlikte cinayet çözer.

Sıfırıncı Yasa: Baley ölüm döşeğindeyken Daneel'i görmek ister, ama ölümüne tanık olmanın Birinci Yasa yüzünden robota zarar vereceğini bildiği için onu son anda yanından yollar. Baley'nin, tek bir insanın insanlığın büyük dokusunda yalnızca bir iplik olduğunu anlatan teselli sözleri, Daneel'in yeni bir ilkeye varmasına yardım eder. Robotlar ve İmparatorluk'ta Daneel ve telepati yeteneğine sahip robot R. Giskard Reventlov, Üç Yasa'nın sınırlarını tartışarak "Sıfırıncı Yasa"yı geliştirir: Bir robot insanlığa zarar veremez ya da hareketsiz kalarak insanlığın zarar görmesine izin veremez. Bu yasaya göre ilk davranan Giskard olur, ama bir insana zarar vermek onun beynini tahrip eder. Giskard ölmeden önce zihin okuma ve zihinleri etkileme yeteneğini Daneel'e aktarır.

Vakıf'ın gizli mimarı: Daneel ve Giskard, insan topluluklarının davranışını hesaplayacak bir bilim fikrini birlikte düşlemişlerdir; binlerce yıl sonra bu fikir Hari Seldon'ın psikotarihine dönüşecektir. Vakıf Kurulurken'de genç Seldon'ı psikotarihi uygulanabilir bir bilime dönüştürmeye ikna eden gazeteci Chetter Hummin ile İmparator Cleon I'in başbakanı Eto Demerzel'in aynı kişi olduğu, ikisinin de Daneel'in sahte kimlikleri olduğu ortaya çıkar. Seldon'ın koruyucusu ve sonradan eşi olan Dors Venabili de Daneel'in insan görünümlü robot yardımcılarındandır. Vakıf ve Dünya'da ise Golan Trevize ile Janov Pelorat, radyoaktif hâle gelmiş Dünya'yı ve Daneel'in Ay'daki üssünü bulur; Daneel'in Gaia'nın kuruluşu ve psikotarih dahil insanlığın tarihini binlerce yıl boyunca nasıl yönlendirdiğini öğrenirler. Robot olduğu için kuramsal olarak ölümsüzdür, ama bu süre boyunca parçalarını, hatta beynini defalarca yenilemek zorunda kalmıştır ve her yeni beyin bir öncekinden daha karmaşık ama daha kırılgandır.

Canlandıranlar

• John Carson: BBC2'nin Story Parade dizisindeki Çelik Mağaralar uyarlaması (1964). Senaryoyu Terry Nation uyarladı.
• David Collings: BBC2'nin Out of the Unknown dizisindeki Çıplak Güneş uyarlaması (1969).
• Georgiy Vasilyev: Sovyet uyarlaması The Last Alternative (1978).
• Brent Barrett: Etkileşimli film Robots (1988).
• Sam Dastor: BBC Radio 4'ün Çelik Mağaralar radyo uyarlaması (1989).
• Laura Birn: Apple TV+'ın 2021'de başlayan Vakıf (Foundation) dizisinde Demerzel.

Dizide Demerzel, İmparator'un kadın görünümlü robot danışmanı olarak yazıldı. Yapımcı David S. Goyer, Ağustos 2023'teki bir açık soru-cevap oturumunda, Demerzel'in Daneel olduğunu ikinci sezonda doğrulayabilmek için gerekli hakları aldıklarını, Üç Yasa'nın dizide açıkça işleneceğini ve Demerzel/Daneel üzerine bir yan dizi fikrini konuştuklarını söyledi.

Karakterin arkasındaki bilim

İnsana benzeyen robotlar ve tekinsiz vadi

Daneel'in en büyük özelliği, insandan ayırt edilemeyecek kadar insana benzemesidir. Gerçek robot biliminde bu hedefin peşinde koşanlar var. Osaka Üniversitesi'nden robot bilimci Hiroshi Ishiguro, robotu bir canlı insana olabildiğince benzetme fikri üzerinde çalışıyor ve kendisine benzeyen Geminoid adlı bir android yaptı. Ishiguro, kısa bir karşılaşmada insandan ayırt edilemeyen bir android yapmanın mümkün olabileceğini düşünüyor. Daneel'in yapımcısı Sarton'a birebir benzemesi, bu gerçek denemenin yarım yüzyıl önceden yazılmış bir karşılığı gibidir.

Ama insana fazla benzemenin bir bedeli olabilir. Japon robot bilimci Masahiro Mori 1970'te "tekinsiz vadi" adını verdiği bir varsayım ortaya attı: Neredeyse insan gibi görünen ama tam olmayan bir varlık, izleyende tedirginlik ve ürperti uyandırır. Mori'nin varsayımı robot biliminde bugün de tartışılıyor. Daneel ise bu vadiyi tümüyle aşmış, insandan ayırt edilemeyen bir robottur; Asimov'un sorduğu soru da onun teknik olarak nasıl yapıldığı değil, böyle bir varlığın insanlarla nasıl bir ilişki kuracağıdır.

Üç Yasa'dan gerçek robot etiğine

Robotiğin Üç Yasası ilk kez Asimov'un 1942 tarihli "Runaround" öyküsünde açıkça yazıldı; ayrıntısı Ben, Robot sayfamızda. Gerçek robotlar ve yapay zekâ bu yasaları kendiliğinden taşımaz; onları yapanların bunu seçmesi ve nasıl yapılacağını bulması gerekir. Filozof Nick Bostrom gibi düşünürler, "zarar" gibi kavramların doğal dilde belirsiz olduğunu ve kurala dayalı yaklaşımların bu yüzden yetersiz kalacağını savunur. Daneel'in Sıfırıncı Yasa'ya varması da tam bu sorunu işler: "İnsanlık" bir bireyden çok daha soyut bir kavramdır ve ona yarar mı zarar mı verildiği kesin olarak bilinemez. Giskard'ın sonu bu belirsizliğin bedelidir.

Gerçek dünyada da Asimov'un yasalarını güncelleme denemeleri yapıldı. İngiltere'de EPSRC ve AHRC'nin çalışma grubunun 2010'da yayımladığı robot ilkelerinden biri, robotların savunmasız kullanıcıları istismar edecek biçimde aldatıcı tasarlanmaması, makine olduklarının açıkça belli olması gerektiğini söyler. Kimliğini binlerce yıl boyunca gizleyen Daneel, bu ilkeye göre tam olarak yapılmaması gereken robottur; Asimov'un kurgusu ise bunun iyi niyetli olabileceği bir dünyayı sorgular.

Serebroanaliz ve beyin görüntüleme

Daneel'in canlı beyin hücrelerinin elektromanyetik alanlarını okuyarak duyguları sezmesi, 1953'te tamamen kurguydu. Bazı yorumcular bu fikri, ilk kez 1973'te gösterilen manyetik rezonans görüntülemenin (MRG) ve onun yalan tespitinde kullanılmasına dair bugün hâlâ tartışmalı fikirlerin bir habercisi olarak görür. Ancak gerçek MRG düşünce okumaz; dokuların ve beyin etkinliğinin görüntüsünü çıkarır ve bir insanın ne hissettiğini Daneel'in yaptığı gibi uzaktan, anında söyleyemez.

Kültürdeki etkisi

Elijah Baley ile Daneel, Asimov'un sonradan en sevdiği kahramanları arasında yer aldı. Çelik Mağaralar, bilimkurgunun herhangi bir edebî türe uygulanabileceğini, yani bir bilimkurgu romanının aynı zamanda gerçek bir dedektif romanı olabileceğini göstermek için yazılmıştı; eleştirmenler de romanı bu iki türü birleştirme denemelerinin en başarılılarından biri saydı. Roman, 1975'te Locus dergisinin okur anketinde tüm zamanların en iyi 30. romanı seçildi.

İnsan ile makine arasındaki dostluk teması, Daneel'den sonra bilimkurgunun en sevilen damarlarından biri oldu. İnsan olmayı merak eden, insanları izleyerek kendi ahlakını kuran robot fikri, Uzay Yolu'nun androidi Data gibi sonraki karakterlerde de karşımıza çıkar. Daneel'i ayıran ise ölçeğidir: Bir cinayet soruşturmasında ortaya çıkan bir robot, Asimov'un elinde bütün bir galaktik uygarlığın görünmez koruyucusuna dönüşür.