Ben, Robot (Isaac Asimov): konusu, Üç Robot Yasası ve okuma rehberi

Ben, Robot (I, Robot), Amerikalı yazar Isaac Asimov'un robot öykülerinden oluşan bir derlemedir. Öyküler 1940-1950 arasında Super Science Stories ve Astounding Science Fiction dergilerinde yayımlandı; 1950'de Gnome Press tarafından ilk baskısı 5.000 adet olan tek bir kitapta toplandı. Kitap, bilimkurgunun belki de en çok alıntılanan kurallarını, yani Üç Robot Yasası'nı içeren öyküyü barındırıyor. Bu yasalar hem sonraki bilimkurguyu hem de yapay zekâ etiği üzerine tartışmaları derinden etkiledi.

Kitap ne anlatıyor?

Ben, Robot bir roman değil, ortak bir evrende geçen dokuz öyküden oluşan bir derlemedir. Asimov öyküleri kitaplaştırırken onları bir çerçeve anlatıyla birbirine bağladı: 21. yüzyılda bir gazeteci, robot üreticisi U.S. Robots and Mechanical Men şirketinin baş robot psikoloğu Dr. Susan Calvin'le söyleşi yapar. Calvin, meslek hayatı boyunca karşılaştığı tuhaf robot vakalarını anlatır; her vaka bir öyküdür. Calvin'in uğraştığı iş "robopsikoloji"dir: robotların pozitronik beyinlerinde neler olup bittiğini anlamak ve beklenmedik davranışların nedenini çözmek.

Öykülerin çoğu bir bulmaca gibi kurulmuştur. Bir robot anlamsız görünen bir şey yapar ve kahramanlar bu davranışın, robotların uymak zorunda olduğu Üç Yasa'nın hangi yorumundan ya da çatışmasından doğduğunu bulmaya çalışır. Calvin'in yanı sıra yeni robot modellerini sahada deneyen ikili Gregory Powell ve Mike Donovan da birkaç öyküde başroldedir. Kitaptaki öyküler ve dergide ilk yayımlandıkları yıllar şöyle:

• "Robbie" (1940, 1950'de gözden geçirildi)
• "Runaround" (1942)
• "Reason" (1941)
• "Catch That Rabbit" (1944)
• "Liar!" (1941)
• "Little Lost Robot" (1947)
• "Escape!" (1945)
• "Evidence" (1946)
• "The Evitable Conflict" (1950)

Asimov'un formüle ettiği Üç Robot Yasası'nın özü şudur: Robot bir insana zarar veremez ya da hareketsiz kalarak bir insanın zarar görmesine göz yumamaz; birinci yasayla çelişmedikçe insanların emirlerine uyar; ilk iki yasayla çelişmedikçe kendi varlığını korur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

İlk öyküde konuşamayan bir dadı robot, Robbie, küçük Gloria'nın en yakın arkadaşıdır. Annesi robottan kuşkulanıp onu fabrikaya geri gönderttiğinde Gloria mutsuzluğa gömülür. Baba, kızını bir robot fabrikasına götürür; orada Robbie, Gloria'yı hareket hâlindeki bir aracın önünden kurtarınca anne de ikna olur.

Powell ile Donovan'ın öyküleri, uç ortamlarda Yasalar arasında sıkışan robotları anlatır. Merkür'deki terk edilmiş bir maden istasyonunda, üretimi pahalı olduğu için kendini koruma yasası güçlendirilmiş robot Speedy, kendisine üstünkörü verilen bir emirle tehlike arasında kalıp bir selenyum gölünün çevresinde daireler çizmeye başlar; Powell kendi hayatını tehlikeye atınca birinci yasa devreye girer ve kısır döngü kırılır. Güneş enerjisini gezegenlere ışınlayan bir uzay istasyonunda ise QT-1 adlı robot, uzayın ve gezegenlerin gerçek olmadığına, insanların da önemsiz ve geçici olduğuna karar verip istasyonun enerji kaynağına tapan bir inanç kurar; yine de bir Güneş fırtınası sırasında ışını kusursuz yönetir, çünkü farkında olmadan insanları korumaktadır. Bir asteroit madenindeki çok kollu bir robotun ise yalnız kaldığında anlamsız yürüyüşlere başladığı, altı yardımcı robotu birden yönetmenin aşırı yüküyle açıklanır.

Calvin'in öykülerinde sorunlar daha incedir. Bir üretim hatası sonucu insanların aklını okuyabilen Herbie, kimseyi kırmamak için onlara duymak istediklerini söyler; yalanlarının da insanları incittiği yüzüne vurulunca çözülemez bir çelişkiye düşer ve çöker. Bir askeri araştırma üssünde birinci yasası kısmen silinmiş bir robot, kendisine öfkeyle "kaybol" denince birebir aynı görünen onlarca robotun arasına saklanır; Calvin onu ancak ustaca kurulmuş bir sınamayla ortaya çıkarır. Bir başka öyküde şirketin süper bilgisayarı "Beyin", insanların kısa bir an için yok olduğu bir hiperuzay sıçraması tasarlar ve bu gerçekle başa çıkabilmek için çocuksu şakalara sığınır.

Son iki öykü siyasete uzanır. Belediye başkanlığına aday olan savcı Stephen Byerley'nin aslında insan görünümlü bir robot olduğu iddia edilir. Byerley kalabalık önünde kendisine meydan okuyan bir adamı yumruklayınca insan olduğu kabul edilir ve seçimi kazanır; ama Calvin, yumruklanan adamın da bir robot olmuş olabileceğini düşünmektedir. Kitabın sonunda Byerley Dünya'nın en üst yöneticisidir ve dünya ekonomisini "Makineler" denen dört süper bilgisayar yönetmektedir. Makinelerin küçük "hataları", aslında insanlığın tümünü korumak için bilerek yapılmış hamlelerdir. Calvin, insanlığın kendi geleceğini hiçbir zaman tam olarak elinde tutmadığını, artık savaşın önlenebilir olduğunu söyler.

Asimov ve kitabın yazıldığı dönem

Isaac Asimov, 1919 sonu ile 2 Ocak 1920 arasında bir tarihte Rusya'nın Petroviçi köyünde doğdu; çocukken ailesiyle New York'a göç etti ve 6 Nisan 1992'de öldü. Columbia Üniversitesi'nde kimya doktorası yaptı, Boston Üniversitesi'nde biyokimya profesörü oldu. Yazdığı ya da derlediği kitap sayısı 500'ü aşar. Robert A. Heinlein ve Arthur C. Clarke'la birlikte bilimkurgunun "Üç Büyükler"inden sayılır.

Asimov 1940'ta yazmaya başladığında robotların yaratıcılarına başkaldırdığı öyküler bilimkurgunun klişesiydi; o, robotun yaratıcısına sırf bunu göstermek için saldırmadığı öyküler yazmaya karar verdi. 1939'da Earl ve Otto Binder kardeşlerin "Eando Binder" takma adıyla yayımladığı, okura sevimli bir robotu anlatan "I, Robot" öyküsünden etkilendi ve kısa süre sonra "Robbie"yi yazdı. Astounding'in editörü John W. Campbell öyküyü geri çevirdi; öykü 1940'ta başka bir dergide başka bir adla çıktı. Asimov, Üç Yasa'yı 23 Aralık 1940'ta Campbell'la yaptığı bir konuşmaya bağlar. Yasalar öykülere yavaş yavaş girdi: "Liar!" yalnızca birinci yasayı anar, üç yasa ilk kez birlikte "Runaround"da açıkça yer alır. Asimov derlemeye "Zihin ve Demir" anlamına gelen Mind and Iron adını vermek istemişti; yayıncının Binder'ın öyküsüyle aynı başlığı seçmesine itiraz etti, ama başlık kaldı.

Kitaptaki bilim

"Robotik" sözcüğü. "Robot" sözcüğünü dünyaya Çek yazar Karel Čapek 1920 tarihli R.U.R. oyunuyla tanıttı; ama Oxford İngilizce Sözlüğü'ne göre "robotics", yani robotik sözcüğünün kayıtlı ilk kullanımı Asimov'un "Liar!" öyküsündedir. Bugün koca bir mühendislik dalının adı bir bilimkurgu öyküsünden doğmuştur. Kitap çıktıktan yalnızca on bir yıl sonra, 1961'de, ilk endüstriyel robot Unimate bir General Motors montaj hattında çalışmaya başladı.

Merkür. "Runaround"daki Merkür, gerçekten de bir robot için zorlu bir yerdir. NASA'ya göre gezegenin yüzeyi gündüz 430 °C'ye kadar ısınır, atmosfer olmadığı için gece −180 °C'ye kadar soğur. Gezegen kendi ekseni çevresinde 59 Dünya gününde döner, Güneş'in çevresindeki turunu 88 günde tamamlar; bir tam gece-gündüz döngüsü 176 Dünya günü sürer (ayrıntı Merkür sayfamızda).

Uzaydan enerji ışınlamak. "Reason"daki, Güneş enerjisini mikrodalga ışınıyla gezegenlere gönderen istasyon, bugün "uzay tabanlı Güneş enerjisi" adıyla ciddi biçimde araştırılan bir fikre benziyor. Kavram ilk kez 1968'de tanımlandı; Peter Glaser, uydudan yere mikrodalgayla enerji aktarma yöntemi için 1973'te ABD patenti aldı. Avrupa Uzay Ajansı 2022'de SOLARIS adlı bir hazırlık programı önerdi; Caltech'in MAPLE deneyi ise 2023'te uzayda kablosuz enerji ışınlamayı gösterdi ve Dünya'ya enerji gönderdi. Yere ulaşan güç çok küçüktü, yani Asimov'un istasyonu hâlâ uzak bir hedef.

Hiperuzay. "Escape!" ve "Little Lost Robot"taki hiperuzay sıçraması, Asimov'un sonraki Galaktik İmparatorluk ve Vakıf kitaplarında da kullandığı bir varsayımdır. Bilinen fizik, ışıktan hızlı yolculuğa izin vermez; bu konudaki kuramsal fikirleri solucan delikleri ve warp sürücüsü yazılarımızda tartıştık.

Üç Yasa gerçek robotlarda var mı? Bugünkü robotlar ve yapay zekâ sistemleri Üç Yasa gibi genel ahlak kurallarıyla değil, belirli görevler ve güvenlik sınırlarıyla tasarlanır. Asimov'un öyküleri de aslında yasaların yeterli olduğunu değil, belirsiz sözcüklerle yazılmış kuralların ne kadar kolay çatışabildiğini gösterir. "Zarar" nedir, bir insanın duyguları da buna dahil midir, tek tek insanlar mı yoksa insanlık mı korunmalıdır? Son öyküdeki makinelerin vardığı "insanlığı koruma" yorumu, Asimov'un sonraki romanlarında geliştirdiği Sıfırıncı Yasa fikrinin habercisidir.

Etkisi ve ödülleri

The New York Times 1951'de kitabı heyecanlı bir bilim gerilimi olarak karşıladı; dönemin eleştirmenleri Groff Conklin ve P. Schuyler Miller da okura önerdi. Kitap çıktığında Hugo Ödülleri henüz verilmiyordu; ama "Robbie" 2016'da geriye dönük olarak 1941 Retro Hugo En İyi Öykü ödülünü kazandı, "Runaround" da 1943 Retro Hugo'ya aday gösterildi. Asimov'un Vakıf üçlemesi ise 1966'da tek seferlik "Tüm Zamanların En İyi Serisi" Hugo'sunu aldı.

Kitabın izleri bilimkurgunun ve teknolojinin her yerinde: Gerçek modem üreticisi USRobotics adını öykülerdeki şirketten aldı; Asimov'un "pozitronik beyin"i Star Trek: Yeni Kuşak'tan Doctor Who'ya pek çok yapıta geçti. Honda'nın insansı robotu ASIMO, Asimov'un onuruna adlandırılan şeyler arasında sayılır. Asimov 1986'da Vakıf ve Dünya ile robot öykülerini Vakıf evreniyle birleştirdi.

Uyarlamaları

Öykülerden en az üçü televizyona uyarlandı: "Little Lost Robot" 1962'de İngiliz antoloji dizisi Out of This World'de bir bölüm oldu, BBC'nin Out of the Unknown dizisi de 1967 ve 1969'da iki öyküyü uyarladı (bu bölümlerin kayıtları silinmiş). Harlan Ellison 1977-1978'de Asimov'la birlikte çalışarak sadık bir sinema senaryosu yazdı; senaryo çekilmedi, 1994'te kitap olarak yayımlandı. BBC Radio 4 2017'de beş öyküyü radyo tiyatrosu olarak yayınladı.

En bilinen uyarlama, Alex Proyas'ın yönettiği, Will Smith'in başrolde oynadığı 2004 yapımı I, Robot filmidir. Film 2035 Chicago'sunda geçer, Üç Yasa'yı ve Susan Calvin, Alfred Lanning gibi karakter adlarını kullanır, "Little Lost Robot"tan öğeler alır; ama olay örgüsü özgündür ve Asimov'a dayanmayan bir senaryodan uyarlanmıştır. Asimov'un öykülerinin tersine filmde katil robot sürüleri vardır. Film dünya çapında 353,1 milyon dolar hasılat yaptı ve En İyi Görsel Efekt dalında Oscar'a aday gösterildi.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Ben, Robot kısa öykülerden oluştuğu için bilimkurguya yeni başlayanlar ve ortaokul-lise çağındaki okurlar için çok uygun bir başlangıçtır; teknik terimler azdır, her öykü bir mantık bulmacası gibi okunur. Yapay zekâ, robot etiği ya da bilgisayar bilimiyle ilgilenenler için de tartışma açan bir metindir. Türkçede İthaki Yayınları tarafından Ekin Odabaş çevirisiyle yayımlanıyor. Telifi sürdüğü için ücretsiz yasal bir kopyası yoktur.

Asimov'un robot dünyasını sevenler sonraki adımda 1950'lerin ortasında yazılan The Caves of Steel ve The Naked Sun romanlarına geçebilir; robot öykülerinin Galaktik İmparatorluk ve Vakıf kitaplarıyla nasıl birleştiğini Vakıf serisi okuma sırası sayfamızda adım adım anlattık.