Salo kimdir? Titan'ın Sirenleri'nin Tralfamadorlu haberci robotu

Salo kimdir? Salo, Kurt Vonnegut'un 1959 tarihli romanı Titan'ın Sirenleri'nde (The Sirens of Titan) geçen bir robottur. Tralfamadore adlı uzak bir dünyanın sakinleri tarafından binlerce yıl önce, çok uzak bir galaksiye bir haber götürmek üzere yapılmıştır. Yolculuğu sırasında uzay aracının küçük bir parçası bozulur ve Salo, 200.000 yılı aşkın bir süre Güneş Sistemi'nde mahsur kalır. Romanın en çarpıcı fikri de buradan doğar: Tralfamadorlular, Salo'nun yedek parçası üretilsin diye insanlık tarihinin gidişatını gizlice yönlendirmiştir.

Salo hangi eserlerde geçer?

Salo'nun asıl yeri Titan'ın Sirenleri'dir; roman ilk kez 1959'da yayımlandı (ciltli baskı Delacorte, ciltsiz baskı Dell Publishing). Vonnegut, Tralfamadore'u başka kitaplarında da anar, ama gezegeni her seferinde farklı çizer. Titan'ın Sirenleri'nde Tralfamadore, Küçük Magellan Bulutu'nda yer alan ve makinelerin yaşadığı bir dünyadır. 1969 tarihli Mezbaha Beş'te ise Tralfamadorlular zamanın tamamını bir arada gören organik varlıklardır. Yani Salo'yu o kitaptaki yaratıklarla karıştırmamak gerekir. Robert Tally gibi eleştirmenler, Vonnegut'un kurgusal evreninde iç tutarlılıktan çok geniş fırça darbelerini seçtiğini belirtir.

Salo'nun doğrulayabildiğimiz bir film ya da dizi karşılığı yok. Roman 1970'lerde Stuart Gordon'ın yönettiği Organic Theatre Company tarafından sahneye uyarlandı; Ekim 1977'de UC San Diego'da oynandı, 2017'de de Los Angeles'ta yeniden sahnelendi. Ekrana taşıma girişimleri sonuçsuz kaldı: Grateful Dead gitaristi Jerry Garcia 1983-1985 arasında film haklarını alıp bir senaryo üzerinde çalıştı, ancak proje Garcia'nın 1995'teki ölümüne dek gerçekleşmedi. 2017'de Dan Harmon'ın bir dizi uyarlamasını yöneteceği duyuruldu; yayımlanmış bir yapım doğrulayamadığımız için bu konuda daha fazlasını yazmıyoruz.

Hikâyedeki yeri

Romanın olayları Mars, Merkür ve Titan'a uzanır ve Malachi Constant'ın yolculuğu etrafında döner. Salo bu hikâyenin görünmeyen çatısıdır. Okur önce olup bitenlerin insanların iradesiyle yürüdüğünü sanır, sonra bütün zincirin Salo'nun arızasına bağlandığını öğrenir. Vonnegut insan tarihini ciddi bir amacın gerçekleşmesi gibi değil, uzaktan yönetilen bir tedarik süreci gibi gösterir; insanlık, kendisinin bilmediği bir işin parçasıdır.

Romana göre Tralfamadorlular bu yönlendirmeyi, kitapta "Evrensel Olma İradesi" (Universal Will to Become) denen bir gücü denetleyerek yapar. İnsanlar bu kurguda kendi amaçları için değil, başkalarının hedefi için araç olarak çalışır; Tralfamadorlular da insana, hedefe giden yolda kullanılan bir araç gözüyle bakar. Bu bakış, Salo'yu romanın kahramanlarından daha önemli kılan şeydir: onun parçası uğruna bütün bir uygarlık sahnelenmiştir.

İlk basım 319 sayfaydı. Kitap, 1960 Hugo Ödülü'nde en iyi roman dalında finalist oldu. Eleştirmenler tasarımın yaratıcılığını över, olay örgüsünü ise dolambaçlı bulur. William Deresiewicz, Vonnegut'un üslubunun bu kitapta bütünüyle oturduğunu yazmıştır. Douglas Adams da Otostopçunun Galaksi Rehberi'ni yazarken bu romandan etkilendiğini söylemiştir.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Salo'nun binlerce yıl taşıdığı mesaj, Tralfamadore'un geometrik işaret dilinde tek bir noktadır; anlamı yalnızca bir selamlamadır. Romana göre Stonehenge, Çin Seddi ve Kremlin gibi yapılar da Tralfamadorlulardan Salo'ya giden, geometrik dille yazılmış haberlerdir; yani insanlığın görkemli tarihi, makinenin bozulan parçasının ortaya çıkmasına hizmet eden bir sürecin yan ürünüdür. Parçayı sonunda Malachi Constant ulaştırır ve Salo, Titan'da ona kavuşur. Büyük bir kozmik amaç arayan okur için bu son hem komiktir hem acıdır: tarihin arkasında dev bir gizem değil, yalnızca bir selam ve bir yedek parça vardır.

Karakterin arkasındaki bilim: Titan

Salo'nun beklediği yer olan Titan, Satürn'ün en büyük uydusudur. Christiaan Huygens onu 25 Mart 1655'te keşfetti; adını sonradan John Herschel verdi. Gerard Kuiper 1944'te atmosferinde metan saptadı, yani Vonnegut kitabı yazarken Titan'ın atmosferli bir uydu olduğu biliniyordu.

Bugünkü ölçümlere göre Titan'ın çapı yaklaşık 5.150 kilometredir; Merkür'den yaklaşık yüzde 6 büyüktür ve Jüpiter'in uydusu Ganymede'den sonra Güneş Sistemi'nin ikinci büyük uydusudur. NASA'ya göre Titan, kayda değer bir atmosfere sahip tek uydudur ve Dünya dışında yüzeyinde sıvı bulunduğu bilinen tek yerdir. Bu sıvılar su değil, metan ve etan gibi hidrokarbonlardır; göller ve denizler hâlinde özellikle kutup bölgelerinde toplanırlar. Yüzey sıcaklığı yaklaşık −179 °C'dir. Yüzey basıncı Dünya'dakinin yaklaşık 1,45 katıdır; NASA bunu, suyun yaklaşık 15 metre altında hissedilen basınca benzetir. Atmosfer ağırlıklı olarak azottan oluşur ve az miktarda metan içerir. Yarıçapı yaklaşık 2.575 kilometredir; bu, Ay'dan kabaca yüzde 50 geniş olması demektir. Titan, Satürn'den yaklaşık 1,2 milyon kilometre uzaktadır, çevresinde 15 gün 22 saatte bir tur atar ve Ay gibi hep aynı yüzünü gezegenine döner.

Titan'a ilk uzay aracı 1 Eylül 1979'da Pioneer 11 ile yaklaştı. 14 Ocak 2005'te Huygens sondası yüzeye indi; bu, Mars'ın ötesindeki bir gök cismine yapılan ilk iniş oldu (Cassini-Huygens görevi). NASA'nın Dragonfly adlı rotorlu aracının 2028'de fırlatılması ve Titan'da üç yıl boyunca birkaç noktaya inerek öncül kimyayı incelemesi planlanıyor; aracın 2030'ların ortasında Titan'a varması hedefleniyor. Dragonfly'ın bilgisayar ortamındaki uçuş denemesi sitemizde ayrıca anlatıldı.

Tralfamadore ise bilimsel bir hipotez değil, romanın kurgusudur. Ama Vonnegut onu gerçek bir gök cismi bölgesine yerleştirmiştir: Küçük Magellan Bulutu. Bu, Samanyolu'nun uydusu olan bir cüce düzensiz gökadadır; yaklaşık 200.000 ışık yılı uzaklıktadır, görünür çapı kabaca 18.900 ışık yılıdır ve birkaç yüz milyon yıldız içerir. Tucana ile Hydrus takımyıldızlarının bulunduğu bölgede, güney göğünde görülür. Johann Bayer 1603'te hazırladığı yıldız atlasında ona "Nubecula Minor" adını vermiştir. Okur için bunun anlamı şudur: Salo'yu gönderenler, Dünya'nın komşuluğunda değil, başka bir gökadada yaşayan bir uygarlıktır ve robotun ulaşması gereken menzil gökadalar arasıdır. Kurgu burada bilinen bir ölçeği kullanarak hikâyeye ağırlık kazandırır.

Kültürdeki etkisi

Salo, Vonnegut'un daha ünlü karakterleri kadar tanınmaz, ama taşıdığı fikir kitaptan sonra da yaşar: tarihin hangi amaca hizmet ettiğini bilmeyen insanlık. Kitabın Hugo finalisti olması, Douglas Adams'ın bu yapıtı beğenip etkisini anması ve sahne uyarlamalarının onlarca yıl sonra yeniden oynanması, Titan'ın Sirenleri'nin unutulmadığını gösterir.

Bugün okurken ilginç olan, kitaptaki mahsur makineyle gerçek Titan görevlerinin yan yana düşmesidir. Romanda Titan, haberin ve parçanın beklendiği bir yerdir; gerçek dünyada ise Huygens ile Dragonfly gibi araçların varış noktasıdır. İkisi birbirine bağlı değildir, ama okuru aynı soruya götürür: o uzak ve soğuk dünyada neler olup bittiğini, oraya bir şey ulaştığında nasıl öğreneceğiz?