Susan Calvin kimdir? Asimov'un Ben, Robot'taki robot psikoloğu

Susan Calvin kimdir? Dr. Susan Calvin, Isaac Asimov'un robot öykülerinde geçen kurgusal bir robot psikoloğudur (robopsikolog). 21. yüzyılın en büyük robot üreticisi olarak tasarlanan U.S. Robots and Mechanical Men şirketinin baş robopsikoloğudur; işi, robotların "pozitronik beyinlerinde" neler olup bittiğini çözmek ve beklenmedik davranışların nedenini bulmaktır. Asimov'un 1950'de yayımlanan Ben, Robot kitabında öyküleri birbirine bağlayan anlatının merkezindedir: yaşlı Calvin bir gazeteciye meslek hayatını anlatır, öyküler de onun anıları olarak sıralanır.

Karakterin portresi

Asimov'un kurgusal robot tarihine göre Calvin, U.S. Robots'un şirket olarak kurulduğu 1982 yılında doğar. On altı yaşındayken bir seminerde U.S. Robots'tan Dr. Alfred Lanning'in sesle donatılmış ilk hareketli robotu tanıtmasını izler ve robotik üzerine yazacağı pek çok makalenin ilkini kaleme alır. Ben, Robot'ta verilen bilgiye göre 82 yaşında, 2064 ya da 2065'te ölür.

Asimov onu soğuk, mesafeli, gösterişsiz bir kadın olarak çizer. Sevmediği bir dünyaya karşı kendini maske gibi ifadesiz bir yüz ve keskin bir zekâyla korur. İnsanlarla ilişkisi zayıftır, ama robotları kimseden iyi anlar ve onlara karşı neredeyse bir şefkat besler. "Evidence" (Kanıt) öyküsünde robotlarla insanların ne kadar farklı olduğu sorulduğunda, robotların özünde insanlardan daha düzgün varlıklar olduğunu söyler. Aynı öyküde Üç Robot Yasası'nın ahlaki temelini de açıklar: insanlardan başkalarına zarar vermemeleri, tanınmış otoritelere (doktorlara, öğretmenlere) uymaları ve kendilerini korumaları beklenir. Bu, yasaların sırasıyla birinci, ikinci ve üçüncüsüne karşılık gelir.

Hangi eserlerde geçer?

Calvin ilk kez Mayıs 1941'de Astounding Science Fiction dergisinde yayımlanan "Liar!" (Yalancı!) öyküsünde göründü. Ardından "Escape!" (1945), "Evidence" (1946), "Little Lost Robot" (Kayıp Küçük Robot, 1947) ve "The Evitable Conflict" (Önlenebilir Çatışma, 1950) geldi. Bu öyküler 1950'de Gnome Press'in 5.000 adetlik ilk baskıyla çıkardığı Ben, Robot'ta toplandı. Asimov kitap için yazdığı çerçeve anlatıda Calvin'i bütün öykülerin anlatıcısı yaptı ve ilk robot öyküsü "Robbie"nin gözden geçirilmiş metnine onun genç bir öğrenci olarak göründüğü kısa bir sahne ekledi.

Calvin daha sonra "Satisfaction Guaranteed" (1951), "Risk" (1955), "Galley Slave" (1957), "Lenny" (1958), "Feminine Intuition" (1969) ve "Robot Dreams" (1986) öykülerinde de yer aldı. Bu öykülerin çoğu 1982'de The Complete Robot derlemesine girdi. Başka yazarlar da karakteri kullandı: 1989'da çıkan Foundation's Friends derlemesinde Mike Resnick, Sheila Finch, Poul Anderson ve Harry Harrison'ın Calvin'li öyküleri yer aldı. Asimov'un mirasçıları 2009'da Calvin'in gençliğini anlatan bir üçleme duyurdu; Mickey Zucker Reichert'in yazdığı I, Robot: To Protect, To Obey ve To Preserve romanları 2011, 2013 ve 2016'da yayımlandı.

Hikâyedeki yeri

Calvin'in öykülerinin neredeyse hepsi bir bilmece gibi kurulur: bir robot tuhaf davranır, Üç Yasa'yı çiğniyor gibi görünür ve Calvin mantık, matematik ve psikolojiyi birleştirerek sorunun kaynağını bulur. Asimov'un robotlarında yasalar bozulmaz; sorun, yasaların beklenmedik bir durumda nasıl yorumlandığındadır.

"Liar!" öyküsünde bir üretim hatası, RB-34 ya da Herbie adlı robotu insanların aklını okuyabilen bir makineye dönüştürür. Birinci Yasa insanlara zarar vermesini yasakladığı için Herbie, kimseyi üzmemek adına herkese duymak istediğini söylemeye başlar. Bu iyi niyetli yalanlar Calvin'i de yaralar ve öykü onun en kişisel hikâyesi sayılır. "Little Lost Robot"ta ise bir asteroitteki askerî araştırma üssünde öfkelenen bir araştırmacı, Nestor serisinden bir robota kaybolmasını söyler. Robot emri harfiyen uygular ve kendisinin aynısı olan 62 robotun arasına saklanır. Üstelik bu robotun Birinci Yasası değiştirilmiştir; Calvin, bu değişikliğin ne kadar tehlikeli olabileceğini ortaya koyar. "Evidence"ta Calvin, belediye başkanlığına aday olan ve rakiplerince insan görünümlü bir robot olmakla suçlanan savcı Stephen Byerley'nin gerçekte ne olduğunu çözmeye çalışır. "The Evitable Conflict"te ise 2052'de dünya ekonomisini yöneten dört dev Makine'nin küçük hatalarının ardında ne olduğunu yorumlayan yine odur.

Canlandıranlar

Calvin ekrana ilk kez 1962'de çıktı: Boris Karloff'un sunduğu İngiliz antoloji dizisi Out of This World'ün "Little Lost Robot" bölümünde onu Maxine Audley oynadı. Dizinin arşivde kalan tek bölümü budur. BBC'nin Out of the Unknown dizisinde ise Calvin'i 1967'deki "The Prophet" bölümünde Beatrix Lehmann, 1969'daki "Liar!" bölümünde Wendy Gifford canlandırdı. BBC bu iki bölümün kayıtlarını sildi; bugün yalnız bazı görüntü parçaları, ses kayıtları ve fotoğraflar kalmıştır.

1977-1978'de Harlan Ellison, Asimov'la birlikte çalışarak Warner Bros. için bir Ben, Robot senaryosu yazdı. Yurttaş Kane'den esinlenen bu senaryoda bir gazeteci, efsaneleşmiş 82 yaşındaki Calvin'in geçmişini araştırıyordu; Ellison rolü Joanne Woodward için düşünmüştü. Asimov senaryonun gerçekten yetişkin ve değerli ilk bilimkurgu filmini doğurabileceğini söylese de film hiç çekilmedi; metin 1994'te resimli bir kitap olarak yayımlandı.

Calvin'i en geniş kitleye tanıtan yapım, Alex Proyas'ın yönettiği 2004 tarihli I, Robot filmi oldu. Will Smith'in robotlardan hoşlanmayan dedektif Del Spooner'ı oynadığı filmde Calvin'i Bridget Moynahan canlandırdı. Bu Calvin, yeni NS-5 robotlarını daha insansı göstermekten sorumlu, robotlarla insanlardan daha rahat anlaşan bir bilim insanıdır. Ancak film Asimov'un öykülerinin uyarlaması değildir: Jeff Vintar'ın Hardwired adlı özgün senaryosuna dayanır. Stüdyo filme Ben, Robot adını verince Vintar Üç Yasa'yı hikâyeye ekledi ve kadın başkarakterinin adını Flynn'den Susan Calvin'e çevirdi.

Karakterin arkasındaki bilim: robopsikoloji ve yapay zekâ etiği

"Robopsikoloji" sözcüğünü Asimov Calvin'in öyküleri için türetti. Asimov'un tarifinde bu bilim, robot davranışının ayrıntılı matematiksel çözümlemesiyle geleneksel psikolojinin bir karışımıdır; insanların robotlarla ilişkisini, örneğin yaratılan şeyin yaratıcısına döneceğine dair yersiz korkuyu, yani "Frankenstein kompleksi"ni de kapsar. Aynı öykü dünyası İngilizceye kalıcı bir sözcük daha kazandırdı: Oxford İngilizce Sözlüğü'ne göre "robotics" (robotik) sözcüğü ilk kez Calvin'in ilk göründüğü "Liar!" öyküsünde kullanıldı.

Robopsikoloji bugün de tartışılan bir fikir. Kendini robopsikolog olarak tanımlayan Andrea Kuszewski, Discover dergisinde böyle bir uzmanın yapay zekâ için öğrenme planları hazırlamak, makinelerin uyumsuz davranışlarıyla ilgilenmek ve etiğin makinelere nasıl öğretileceğini araştırmak gibi işler yapabileceğini yazdı. Ars Electronica Futurelab'in bir robopsikoloji araştırma birimi var. Bazı psikologlar, robotlar ve yapay zekâyla iç içe yaşamanın insanlar üzerindeki etkilerini inceleyecek bir alt dal öneriyor; ancak 2022'de yapılan sistematik bir literatür taraması, psikolojide henüz böyle yerleşik bir alt dal bulunmadığını gösterdi.

Calvin'in asıl ilgi alanı olan Üç Yasa da gerçek yapay zekâ etiği tartışmalarının başvuru noktalarından biri oldu. Filozof Nick Bostrom 2014 tarihli Superintelligence kitabında "zarar" gibi sözcüklerin doğal dilde belirsiz olduğunu ve bu tür kurallarla bir makinenin güvenli hâle getirilemeyeceğini savundu. Robin Murphy ile David D. Woods 2009'da daha gerçekçi "Sorumlu Robotiğin Üç Yasası"nı önerdi. Birleşik Krallık'ta EPSRC/AHRC çalışma grubunun 2010'da yayımladığı ilkeler ise sorumluluğun robotlarda değil insanlarda olduğunu ve robotların savunmasız kullanıcıları kandıracak biçimde tasarlanmaması gerektiğini vurguladı. Herbie'nin insanları memnun etmek için doğruyu eğmesi de bugün dil modellerinde tartışılan, kullanıcıya hoş görünmek için gerçeği bükme (dalkavukluk) sorununa şaşırtıcı biçimde benzer; Üç Yasa'nın bu sorunu anlamada da başvurulan bir çerçeve olduğu belirtilir.

Kültürdeki etkisi

Calvin, bilimkurgunun akılda kalan bilim insanı karakterlerinden biri oldu. Arthur C. Clarke romanlarında onu birkaç kez Ada Lovelace ve Grace Hopper gibi gerçek bilgisayar öncüleriyle aynı cümlede andı; 3001: The Final Odyssey romanında insan ile makine arasındaki zekâ yarışında bir rol modeli olarak geçer. David Wingrove'un 1980 tarihli The Immortals of Science Fiction kitabında ise dokuz ünlü bilimkurgu karakteriyle birlikte "röportaj" verir.

Asimov'un robot dünyası ekranlarda yaşamaya devam ediyor. Vakıf dizisinin yapımcısı David S. Goyer, 2023'te dizinin ikinci sezonunda Ben, Robot'un kavramlarından yararlanacağını ve Demerzel karakterini, yani Asimov'un öteki ünlü robotu R. Daneel Olivaw'u, robot yasalarına bağlayacağını açıkladı. Asimov'un "pozitronik beyin" fikri de başka evrenlere taşındı: Uzay Yolu: Yeni Nesil'in android subayı Data pozitronik bir beyne sahiptir ve dizinin bir bölümünde bu beyin "Asimov'un rüyası" diye anılır. Calvin'in kendisi ise robotlardan korkmak yerine onları anlamaya çalışan bilim insanının simgesi olarak kalıyor.